Minh bạch quyền và nghĩa vụ: Xương sống của nền hải quan hiện đại

Chuẩn hóa trách nhiệm

Luật Hải quan năm 2014 đã thiết lập một hệ thống quy định chặt chẽ nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chủ hàng, đồng thời nâng cao trách nhiệm của người khai hải quan trong dòng chảy hàng hóa xuyên biên giới. Điểm đột phá mang tính thực tiễn cao chính là việc cụ thể hóa đối tượng người khai hải quan, bao gồm cả đại lý làm thủ tục hải quan chuyên nghiệp, người được chủ hàng hóa, chủ phương tiện vận tải ủy quyền hợp pháp và người điều khiển phương tiện vận tải.

Quy định này không chỉ đảm bảo phù hợp với các chuẩn mực tại Công ước Kyoto sửa đổi mà còn bám sát thực tiễn vận hành của chuỗi cung ứng hiện đại, tạo điều kiện cho các bên tham gia chấp hành tốt pháp luật ngay từ khâu tiếp cận thủ tục. Ngành Hải quan đã quán triệt tư duy coi doanh nghiệp là đối tác chiến lược, xác định việc đồng hành và hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua rào cản là nhu cầu tự thân và trách nhiệm chính trị nhằm gia tăng động lực phát triển kinh tế.

Công chức Hải quan kiểm tra hàng hóa nhập khẩu. Ảnh: H.N

Trong những năm qua, cơ quan Hải quan đã chú trọng đổi mới toàn diện công tác thông tin, tuyên truyền và phổ biến giáo dục pháp luật thông qua nhiều hình thức đa dạng. Việc cung cấp thông tin không còn dừng lại ở hình thức thụ động mà đã chuyển sang chủ động hỗ trợ, giúp người khai hải quan và người nộp thuế nhận thức đầy đủ quyền lợi để tự giác tuân thủ.

Thông qua các cơ chế tham vấn và đối thoại trực tiếp, cộng đồng doanh nghiệp đã trở thành một chủ thể quan trọng trong quy trình xây dựng pháp luật. Các kiến nghị, đề xuất thực chất từ các hiệp hội đã được cơ quan Hải quan ghi nhận, nghiên cứu và phản ánh trực tiếp vào các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật để các bên liên quan dễ dàng theo dõi và phản biện. Điều này giúp hệ thống quy định pháp luật luôn song hành cùng hơi thở thị trường, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn về thuế và các vướng mắc phát sinh trong thực tế thực thi.

Đánh giá về tính hiệu quả của các quy định này, ông Kim Long Biên, Trưởng Ban Pháp chế, Cục Hải quan khẳng định, việc quy định cụ thể, minh bạch, rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người khai hải quan, công chức hải quan, Luật Hải quan năm 2014 đã tạo thuận lợi cho doanh nghiệp cũng như cơ quan Hải quan trong công cuộc cải cách thủ tục hành chính, giảm thời gian thông quan, giải phóng hàng và hạn chế các hành vi tiêu cực trong công tác thực thi công vụ.

Nhận định này cho thấy, khi hành lang pháp lý được định hình rõ nét, sự phối hợp giữa hải quan và doanh nghiệp sẽ chuyển từ thế đối đầu sang cộng tác, tạo ra một môi trường kinh doanh bình đẳng, giảm thiểu tối đa các rủi ro pháp lý và chi phí logistics không đáng có cho nền kinh tế.

Kiện toàn nguồn lực

Song hành với các chính sách tạo thuận lợi thương mại, Luật Hải quan năm 2014 cũng thiết lập các cơ chế kiểm soát quyền lực và đạo đức công vụ một cách nghiêm ngặt.

Tại khoản 1 Điều 10, Luật Hải quan năm 2014 đã quy định rõ những hành vi bị nghiêm cấm đối với cán bộ, công chức hải quan, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để ngăn chặn các biểu hiện nhũng nhiễu, tiêu cực. Trong môi trường làm việc đặc thù, thường xuyên tiếp xúc với các thành phần kinh tế và đối mặt với các nguy cơ gian lận thương mại, buôn lậu, liêm chính hải quan được xác định là nền tảng cốt lõi của một cơ quan hiện đại theo tiêu chuẩn quốc tế.

Ngành Hải quan luôn xác định công tác phòng chống tham nhũng là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, phải thực hiện quyết liệt và liên tục với phương châm kết hợp chặt chẽ giữa “xây và chống”, gắn kết xây dựng lực lượng trong sạch, vững mạnh với tinh thần chuyên nghiệp, hiện đại.

Để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược của Luật Hải quan, công tác kiện toàn tổ chức và sắp xếp nguồn nhân lực đã được triển khai đồng bộ tại các đơn vị thuộc và trực thuộc Cục Hải quan.

Các đơn vị đã chủ động rà soát lại chức năng, nhiệm vụ để tiến hành sắp xếp bộ máy, bố trí cán bộ vào các vị trí phù hợp với năng lực nghiệp vụ và yêu cầu thực tiễn. Đặc biệt, việc luân chuyển, điều động và chuyển đổi vị trí công tác được thực hiện công khai nhằm phòng ngừa tiêu cực và phát huy tối đa sở trường của từng cá nhân.

Những công chức có kinh nghiệm nghiệp vụ sâu được ưu tiên bố trí vào các bộ phận trọng yếu, đảm bảo tính thông suốt trong quy trình xử lý dữ liệu và kiểm soát hàng hóa. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn bảo vệ lợi ích chủ quyền và an ninh quốc gia trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động phức tạp.

Cơ quan Hải quan tăng cường tổ chức các lớp tập huấn.

Chiến lược phát triển nhân lực còn được minh chứng qua những nỗ lực không ngừng trong công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu. Trung bình mỗi năm, hệ thống đã tổ chức khoảng 135 lớp bồi dưỡng cho hơn 11.000 lượt công chức tham gia, tập trung vào cả kỹ năng nghiệp vụ thực chiến và đạo đức nghề nghiệp.

Việc tận dụng hiệu quả các nguồn hỗ trợ quốc tế từ các tổ chức và cơ quan Hải quan các nước tiên tiến đã giúp đội ngũ cán bộ tiếp cận được những phương thức quản lý rủi ro hiện đại và ứng dụng công nghệ trong kiểm soát biên giới. Sự đầu tư bài bản về con người đã giúp mỗi cán bộ công chức tự nâng cao nhận thức về vai trò cá nhân, giữ vững bản lĩnh nghề nghiệp trước những cám dỗ của cơ chế thị trường. Đây chính là bệ phóng vững chắc để ngành Hải quan tiếp tục lộ trình cải cách hành chính, khẳng định vai trò là “người gác cổng” tin cậy cho nền kinh tế Việt Nam trên hành trình hội nhập quốc tế sâu rộng và toàn diện.

Đổi mới đáp ứng yêu cầu tinh gọn

Trong giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ của kỷ nguyên mới, ngành Hải quan đang đứng trước yêu cầu cấp thiết về việc hiện thực hóa Nghị quyết số 190/2025/QH15 của Quốc hội và Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt hình thức mà là một cuộc cách mạng trong tư duy quản lý, tập trung vào tinh thần thực hiện tinh gọn tổ chức bộ máy gắn với phân cấp, phân quyền tối đa. Để đáp ứng kỳ vọng này, việc đề xuất sửa đổi Luật Hải quan hiện nay đang đi sâu vào bản chất của công tác điều hành, đảm bảo tính thống nhất giữa lý luận xây dựng pháp luật và thực tiễn thi hành.

Nội hàm cốt lõi của sự thay đổi này nằm ở việc thực hiện việc phân cấp, phân quyền trong hoạt động quản lý đối với đại lý làm thủ tục hải quan và quản lý kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ (CFS). Thay vì tập trung quyền quyết định tại cơ quan trung ương, các quy định mới hướng tới việc chuyển giao mạnh mẽ thẩm quyền cho hải quan khu vực.

Đây là lời giải cho bài toán tối ưu hóa nguồn lực tại chỗ, cho phép các đơn vị cơ sở nắm bắt sát sao biến động tại địa bàn để đưa ra các quyết định hành chính chính xác và kịp thời nhất. Phân cấp mạnh mẽ chính là giải pháp để xóa bỏ các “nút thắt” trong quản lý, tạo hành lang thông thoáng tối đa cho dòng chảy thương mại xuyên biên giới.

Bên cạnh đó, yêu cầu về sắp xếp tổ chức bộ máy đòi hỏi một sự đồng bộ tuyệt đối trong hệ thống văn bản pháp luật. Việc sửa đổi toàn bộ các chức danh, tên gọi tại các điều, khoản trong Luật Hải quan là yếu tố bắt buộc để phù hợp với tên gọi và chức danh sau khi sắp xếp lại tổ chức theo lộ trình của Chính phủ.

Sự tương thích này không chỉ đảm bảo tính pháp lý vững chắc cho công chức thực thi nhiệm vụ mà còn minh chứng cho sự chuyên nghiệp, hiện đại của ngành Hải quan. Những nỗ lực đổi mới pháp lý này, khi được đặt trên nền tảng liêm chính và sự hỗ trợ mạnh mẽ của công nghệ, sẽ tạo ra động lực mới để ngành Hải quan khẳng định vị thế chủ đạo trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia và hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp hội nhập toàn cầu một cách bền vững.