 |
| Mỗi ngày trên thị trường nội địa xuất hiện hàng triệu sản phẩm gắn nhãn “Made in Vietnam”, “sản xuất tại Việt Nam". |
"Khoảng trống” xuất xứ hàng hóa nội địa
Khác với hàng hóa xuất khẩu vốn chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của các hiệp định thương mại tự do (FTA), quy tắc xuất xứ và cơ chế cấp giấy chứng nhận C/O, hàng hóa lưu thông trong nước hiện vẫn chưa có một bộ tiêu chí pháp lý thống nhất để xác định thế nào là “xuất xứ Việt Nam”.
Trong khi đó, mỗi ngày trên thị trường nội địa xuất hiện hàng triệu sản phẩm gắn nhãn “Made in Vietnam”, “sản xuất tại Việt Nam”. Việc thiếu chuẩn mực pháp lý đã tạo ra môi trường cạnh tranh thiếu công bằng giữa doanh nghiệp đầu tư sản xuất bài bản với các cơ sở chỉ thực hiện những công đoạn đơn giản như thay bao bì, đóng gói, lắp ráp sơ sài nhưng vẫn gắn mác hàng Việt.
Ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết: Hệ thống pháp luật hiện nay chủ yếu quy định về xuất xứ hàng hóa đối với hàng xuất khẩu, nhập khẩu. Đối với hàng hóa lưu thông trong nước thì chưa có bộ tiêu chí cụ thể để xác định thế nào là xuất xứ Việt Nam.
Theo ông Nguyễn Hoàng Hà, việc xây dựng tiêu chí xuất xứ cho hàng hóa nội địa là nội dung mới, không nhiều quốc gia triển khai một cách bài bản. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đây là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh gian lận nguồn gốc, xuất xứ ngày càng tinh vi, ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin người tiêu dùng và hoạt động sản xuất trong nước.
Thực tiễn quản lý thị trường cho thấy, dù hành lang pháp lý đang dần được hoàn thiện, tình trạng vi phạm về hàng giả, hàng nhái, gian lận nguồn gốc và an toàn thực phẩm vẫn diễn biến phức tạp.
Năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra 27.540 vụ, phát hiện và xử lý 23.402 vụ vi phạm. Tổng số tiền xử lý vi phạm hành chính và trị giá hàng hóa vi phạm trên 590 tỷ đồng; trong đó xử phạt vi phạm hành chính trên 300 tỷ đồng, trị giá hàng hóa vi phạm trên 290 tỷ đồng; thu nộp ngân sách nhà nước 371,5 tỷ đồng; chuyển cơ quan điều tra 172 vụ có dấu hiệu tội phạm.
Đáng chú ý, nhóm hành vi liên quan đến hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ, buôn lậu và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ chiếm khoảng 54% tổng số vụ việc. Các vi phạm này tập trung nhiều tại chợ truyền thống, cửa hàng nhỏ lẻ, kho tập kết hàng hóa và các kênh kinh doanh trực tuyến.
Vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm và y tế chiếm khoảng 17% tổng số vụ, chủ yếu xảy ra tại các cơ sở sản xuất, kinh doanh quy mô nhỏ, hộ gia đình, cơ sở chế biến thực phẩm tươi sống, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm. Phổ biến là các hành vi không bảo đảm điều kiện vệ sinh, bảo quản không đúng quy định, không công bố tiêu chuẩn chất lượng hoặc không có khả năng truy xuất nguồn gốc.
Đây là nhóm vi phạm có tính chất nhạy cảm, thường gia tăng vào các giai đoạn cao điểm tiêu dùng như Tết, lễ hội, mùa du lịch, bếp ăn tập thể, trường học, đòi hỏi công tác kiểm tra phải được triển khai thường xuyên, liên tục và theo chuyên đề.
Cùng với thị trường truyền thống, môi trường thương mại điện tử đang đặt ra nhiều thách thức cho công tác quản lý. Các đối tượng vi phạm thường không có địa điểm kinh doanh cố định, sử dụng nhiều tài khoản ảo, số điện thoại ảo, thậm chí website có tên miền, địa chỉ IP ở nước ngoài.
Hình thức bán hàng trực tuyến qua livestream trên mạng xã hội tiếp tục bị lợi dụng để tiêu thụ thực phẩm giả, kém chất lượng, với các thủ đoạn quảng cáo quá mức, sử dụng KOL/KOC (người có sức ảnh hưởng) hoặc gắn mác “hàng xách tay”, “đặc sản vùng miền”, “nhà làm”, “sạch 100%” nhằm tạo lòng tin cho người tiêu dùng.
Việc hàng hóa chưa được kiểm chứng chất lượng nhưng lan truyền nhanh, phạm vi tiêu thụ rộng đã làm gia tăng rủi ro đối với thị trường và sức khỏe người dân, đồng thời gây khó khăn cho quá trình thu thập chứng cứ và xử lý vi phạm.
 |
| Cơ cấu các hành vi vi phạm năm 2025. |
Xây dựng bộ tiêu chí xuất xứ, gắn sản xuất với tiêu dùng nội địa
Trước thực trạng trên, Bộ Công Thương được giao chủ trì xây dựng bộ tiêu chí xác định xuất xứ hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước.
Theo định hướng, bộ tiêu chí sẽ phân loại rõ các nhóm hàng hóa: hàng hóa có xuất xứ thuần túy; hàng hóa không thuần túy nhưng đạt tỷ lệ hàm lượng giá trị gia tăng trong nước; hàng hóa trải qua công đoạn gia công, chế biến làm thay đổi cơ bản bản chất sản phẩm.
Ngược lại, các công đoạn mang tính đơn giản như thay bao bì, đóng gói, lắp ráp sơ sài sẽ không đủ điều kiện để xác lập xuất xứ Việt Nam.
Một điểm đáng chú ý là cơ chế doanh nghiệp tự công bố và tự chịu trách nhiệm về xuất xứ hàng hóa, gắn với hệ thống truy xuất nguồn gốc do Bộ Công Thương xây dựng. Khi đáp ứng đủ tiêu chí, doanh nghiệp có thể ghi nhãn phù hợp với thực tế như “sản xuất tại Việt Nam”, “lắp ráp tại Việt Nam”, “thiết kế tại Việt Nam”.
“Xuất xứ hàng hóa phải trở thành căn cứ pháp lý rõ ràng, bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất chân chính, chứ không chỉ là một thông tin mang tính quảng bá”, ông Nguyễn Hoàng Hà nhấn mạnh.
Song song với việc siết chuẩn xuất xứ, Chương trình khuyến công quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 cũng được Bộ Công Thương điều chỉnh theo hướng đổi mới tư duy chính sách.
Theo định hướng mới, khuyến công không còn là chính sách hỗ trợ dàn trải cho khu vực sản xuất nhỏ, mà trở thành công cụ thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, gắn với nhu cầu thị trường và tiêu dùng.
Trọng tâm của chương trình là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp nông thôn trên thị trường trong nước và quốc tế. Chương trình được thiết kế tập trung theo lợi thế từng vùng, từng địa phương, hình thành các mô hình sản xuất có khả năng nhân rộng theo chuỗi ngành hàng và cụm liên kết.
Giai đoạn 2026 - 2030, chương trình dự kiến hỗ trợ khoảng 1.300 cơ sở công nghiệp nông thôn ứng dụng máy móc, thiết bị, dây chuyền công nghệ tiên tiến; xây dựng 50 mô hình thí điểm sản xuất sạch hơn; hỗ trợ xử lý nước thải, khí thải cho 80 cơ sở.
Ở khía cạnh thị trường, chương trình đặt mục tiêu tổ chức 2 kỳ bình chọn sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp quốc gia; hỗ trợ 120 cơ sở đăng ký nhãn hiệu; tổ chức các hội chợ, triển lãm trong và ngoài nước, tập trung kết nối thực chất với hệ thống phân phối và chuỗi cung ứng.
