Thị trường nội địa Việt Nam: Chuyển mạnh từ chợ truyền thống sang bán lẻ hợp kênh

Số lượng chợ truyền thống đang giảm dần. Giai đoạn 2020 - 2024, cả nước giảm từ 8.581 chợ xuống còn 8.274 chợ.

Chợ truyền thống thu hẹp, bán lẻ hiện đại mở rộng

Thị trường nội địa đang dịch chuyển mạnh, từ chợ truyền thống sang mô hình bán lẻ hợp kênh, nơi sàn TMĐT, thanh toán không tiền mặt, mạng xã hội và livestream bán hàng cùng lúc tái định hình hành vi tiêu dùng và cách thức phân phối hàng hóa.

Theo Báo cáo thị trường nội địa 2025 do Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) phát hành, đến năm 2030, thị trường bán lẻ hàng hóa và dịch vụ dự kiến đạt 450 tỷ USD, tăng 10 - 12% mỗi năm. Trong bối cảnh đó, thương mại điện tử (TMĐT) được kỳ vọng duy trì mức tăng trưởng khoảng 20% mỗi năm, đưa quy mô bán lẻ trực tuyến lên khoảng 70 tỷ USD, đứng thứ 3 Đông Nam Á, sau Thái Lan và Indonesia.

Báo của Bộ Công Thương cũng ghi nhận, sự gia tăng nhanh chóng của TMĐT không diễn ra độc lập, mà gắn chặt với quá trình tái cấu trúc toàn bộ hệ thống phân phối bán lẻ nội địa. Trong nhiều thập kỷ, chợ truyền thống và cửa hàng nhỏ lẻ là “xương sống” của thị trường bán lẻ Việt Nam. Tuy nhiên, tỷ trọng bán lẻ hiện đại đã phục hồi và tăng lên khoảng 25% vào năm 2025; riêng tại TP. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, tỷ lệ này đạt 28 - 30%.

Thực tế cho thấy, số lượng chợ truyền thống đang giảm dần. Giai đoạn 2020 - 2024, cả nước giảm từ 8.581 chợ xuống còn 8.274 chợ. Ngược lại, siêu thị và trung tâm thương mại tăng nhanh cả về số lượng lẫn quy mô. Đến cuối năm 2024, Việt Nam có 1.293 siêu thị và 276 trung tâm thương mại, tập trung chủ yếu tại các đô thị lớn.

Hiện nay, các sàn TMĐT lớn như Shopee, Lazada, Tiki và TikTok Shop giữ vai trò trung tâm trong hệ sinh thái phân phối số tại Việt Nam. Những nền tảng này không chỉ là kênh bán hàng, mà còn là “hạ tầng thị trường” cho hàng trăm nghìn doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh cá thể và hợp tác xã.

Đánh giá về sự dịch chuyển này TS Võ Thy Trang (Khoa Kinh tế, Học viện Tài chính) cho biết, người dân ngày càng ưu tiên sự tiện lợi, khoảng cách gần nơi sinh sống, hạn chế di chuyển xa và yêu cầu trải nghiệm mua sắm liền mạch. Trong bối cảnh đó, mô hình bán lẻ hợp kênh, kết hợp cửa hàng truyền thống, sàn TMĐT, mạng xã hội và giao hàng nhanh trở thành lựa chọn chủ đạo của nhiều doanh nghiệp bán lẻ.

Song hành với TMĐT, thanh toán không tiền mặt đang dần trở thành chuẩn mực mới. Ví điện tử, ngân hàng số, thanh toán QR được triển khai rộng rãi tại cả đô thị và nông thôn, góp phần giảm chi phí giao dịch, tăng tính minh bạch và thúc đẩy tiêu dùng. Theo đánh giá chung, sự phát triển của thanh toán số là điều kiện không thể thiếu để TMĐT duy trì tốc độ tăng trưởng hai con số.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào nền tảng số cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về an toàn dữ liệu, bảo mật thông tin và quản lý giao dịch điện tử.

Người dân ngày càng ưu tiên sự tiện lợi, khoảng cách gần nơi sinh sống, hạn chế di chuyển xa và yêu cầu trải nghiệm mua sắm liền mạch.

Thị trường nội địa trước ngưỡng chuyển mình

Thị trường nội địa Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt lớn, khi quá trình số hóa bán lẻ diễn ra ngày càng sâu rộng và mạnh mẽ. Theo Báo cáo của Bộ Công Thương, một trong những điểm sáng nổi bật nhất của chuyển đổi số trong lĩnh vực phân phối là khả năng mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường cho khối SME cùng hàng triệu hộ kinh doanh cá thể. Những rào cản truyền thống về mặt bằng, chi phí vận hành hay quy mô vốn đang dần được tháo gỡ nhờ các nền tảng TMĐT và mạng xã hội.

Thông qua các sàn TMĐT, website bán hàng và kênh mạng xã hội, doanh nghiệp quy mô nhỏ có thể tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng trên phạm vi toàn quốc, thậm chí vươn ra thị trường nước ngoài với chi phí thấp hơn rất nhiều so với mô hình cửa hàng truyền thống. Đây không chỉ là sự thay đổi về phương thức bán hàng, mà còn là sự dịch chuyển căn bản trong cách tổ chức và vận hành thị trường nội địa.

Theo TS Trang, chính sách hỗ trợ của Nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy quá trình này. "Nghị định số 80/2021/NĐ-CP quy định hỗ trợ tối đa 50% chi phí duy trì tài khoản trên sàn TMĐT (tối đa 50 triệu đồng/năm/doanh nghiệp trong thời gian hai năm) đã tạo cú hích quan trọng, giúp hàng chục nghìn SME và hộ kinh doanh tham gia vào kênh phân phối số. Chính sách này, không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí ban đầu, chính sách này còn góp phần hình thành thói quen kinh doanh mới, từng bước đưa SME tiếp cận với các chuẩn mực quản trị hiện đại", TS Trang nhận định.

Điểm đáng chú ý là TMĐT không chỉ phát triển mạnh tại các đô thị lớn mà đang lan tỏa nhanh về khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Nhờ sự cải thiện của hạ tầng viễn thông, logistics và các chương trình hỗ trợ chuyển đổi số, người dân ở những khu vực trước đây ít cơ hội tiếp cận thị trường nay có thể trực tiếp tham gia vào chuỗi giá trị tiêu dùng. Điều này góp phần thu hẹp khoảng cách thị trường giữa các vùng miền, đồng thời mở ra dư địa tiêu dùng mới cho hàng hóa sản xuất trong nước.

Song song với các sàn TMĐT truyền thống, mua sắm qua mạng xã hội và hình thức livestream bán hàng đang bùng nổ mạnh mẽ, đặc biệt trên nền tảng TikTok Shop. Mô hình này cho phép người bán tương tác trực tiếp với người mua, tạo cảm giác “xem - hỏi - mua” tức thì, đáp ứng nhu cầu trải nghiệm ngày càng cao của người tiêu dùng. Các ngành hàng như thời trang, mỹ phẩm, thực phẩm tiêu dùng nhanh được hưởng lợi rõ nét từ hình thức bán hàng kết hợp nội dung và giải trí này.

Tuy nhiên, sự phát triển “nóng” của livestream bán hàng cũng kéo theo không ít hệ lụy về kiểm soát chất lượng hàng hóa, tính minh bạch của thông tin sản phẩm, cũng như trách nhiệm pháp lý của người bán trên môi trường số.

Nhấn mạnh vấn đề này, ông Nguyễn Văn Thi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp vừa và nhỏ Việt Nam cho rằng, TMĐT đang mở rộng nhanh không gian thị trường nội địa, nhưng thách thức lớn nhất hiện nay là đưa lĩnh vực này vào quỹ đạo phát triển chính quy và bền vững.

Theo ông Thi, TMĐT không thể chỉ tăng trưởng về doanh thu mà thiếu kỷ cương về thuế, dữ liệu và bảo vệ người tiêu dùng. Việc hoàn thiện khung pháp lý, đặc biệt là các văn bản hướng dẫn thi hành Luật TMĐT 2025 được xem là điều kiện tiên quyết để bảo đảm một môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là SME và hộ kinh doanh cá thể, đang phải gánh chịu chi phí hoạt động ngày càng tăng, từ mặt bằng, nhân công đến năng lượng. Cùng với đó là những rủi ro mới phát sinh trong quá trình số hóa, như an ninh mạng, bảo mật dữ liệu và yêu cầu tuân thủ các quy định pháp luật ngày càng chặt chẽ.

Thực tế cho thấy, chợ truyền thống vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, nhưng không còn là kênh phân phối duy nhất. TMĐT và bán lẻ hợp kênh đang dần trở thành dòng chảy chính của thị trường. Trong bối cảnh cơ hội và thách thức đan xen, yêu cầu thích ứng liên tục được đặt ra đối với doanh nghiệp, đồng thời đòi hỏi công tác quản lý nhà nước phải theo kịp thực tiễn để bảo đảm cạnh tranh lành mạnh và bảo vệ người tiêu dùng.