Giải quyết điểm nghẽn pháp lý để chặn hàng giả trên môi trường số

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI.

Hàng giả ngày càng khó truy dấu

Thương mại điện tử, mạng xã hội, nền tảng số trung gian và giao dịch xuyên biên giới đang làm thay đổi mạnh cách người tiêu dùng mua sắm. Một giao dịch có thể được thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử, với người bán ở một nơi, hàng hóa được vận chuyển từ nơi khác và dữ liệu giao dịch được lưu trữ trên những hệ thống khác nhau. Đây cũng là môi trường để hàng giả len vào thị trường theo những cách khó nhận diện hơn.

Theo Luật sư, TS. Lê Bá Thường, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Dân Luật Tín Thành (Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh), điểm yếu lớn của giao dịch trực tuyến là sự bất cân xứng thông tin.

Người mua thường chỉ nhìn thấy hình ảnh, thông tin mô tả, giá bán và đánh giá trên gian hàng, nhưng khó kiểm chứng nguồn gốc hàng hóa, danh tính thực sự của người bán hay tính xác thực của thông tin quảng cáo. “Đây là điểm hàng giả có thể lợi dụng”, ông Thường nhận định.

Theo chuyên gia, khoảng cách thông tin kéo theo khoảng cách trách nhiệm. Khi mua phải hàng giả, người tiêu dùng không phải lúc nào cũng dễ xác định ai chịu trách nhiệm giữa người bán, nền tảng và các chủ thể tham gia chuỗi giao dịch.

Với giao dịch xuyên biên giới, vấn đề càng phức tạp khi người bán ở nước ngoài. Việc xác định chủ thể để khiếu nại, yêu cầu đổi trả hoặc thực hiện trách nhiệm đối với hàng hóa không đúng thông tin cung cấp có thể gặp nhiều trở ngại.

Thực tiễn này cũng đặt ra những vấn đề mới về chủ thể chịu trách nhiệm, pháp luật áp dụng và khả năng thực thi quyết định của cơ quan nhà nước. Luật sư, TS. Lê Bá Thường cho rằng: Không nên chỉ đặt câu hỏi làm thế nào phát hiện hàng giả sau khi đã bán ra, mà phải làm rõ ngay từ trước giao dịch người tiêu dùng có đủ thông tin để nhận diện hàng hóa và chủ thể kinh doanh hay không.

Theo ông, thu hẹp bất cân xứng thông tin và xác lập rõ trách nhiệm của từng chủ thể là yêu cầu quan trọng khi hoàn thiện cơ chế bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số.

Báo cáo của Bộ Công Thương cho thấy, Nghị định số 55/2024/NĐ-CP ngày 16/5/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã đặt ra nhiều trách nhiệm đối với giao dịch từ xa và nền tảng số lớn. Đây là bước tiến đáng kể khi pháp luật bắt đầu tiếp cận trách nhiệm của các chủ thể trung gian trong môi trường số.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn khoảng cách lớn giữa yêu cầu và khả năng kết nối dữ liệu. Báo cáo tổng kết của Bộ Công Thương cho thấy, cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với cơ quan chức năng chuyên môn, cùng chính quyền địa phương chưa có nền tảng kỹ thuật liên thông. Chế độ báo cáo cũng chưa hình thành hệ thống số liệu thống nhất…

Giải quyết điểm nghẽn, chặn đường hàng giả

Bài toán dữ liệu diễn ra đồng thời với một yêu cầu khác, đó là rà soát lại khung pháp lý trong bối cảnh phân cấp, phân quyền đang thay đổi. Sau khi Nghị định số 146/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại có hiệu lực, một số nhiệm vụ quy định chi tiết Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được phân quyền cho Bộ trưởng Bộ Công Thương. Vì vậy, việc tiếp tục duy trì một số nội dung tương ứng tại Nghị định số 55/2024/NĐ-CP không còn hoàn toàn phù hợp với cơ chế mới.

Tại dự thảo Nghị định của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ sung các Nghị định trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Bộ Công Thương đề xuất sửa đổi theo hướng bảo đảm phân cấp, phân quyền nhưng không tạo khoảng trống pháp lý trong quá trình chuyển tiếp.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tế đối với quản lý hàng giả trên môi trường số. Bởi giao dịch trực tuyến thay đổi nhanh hơn chu kỳ hoàn thiện pháp luật; nhiều chủ thể hoạt động xuyên biên giới hoặc dựa trên thuật toán tự động, trong khi chế độ thống kê, báo cáo, cập nhật dữ liệu và hướng dẫn nghiệp vụ chuyên sâu vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Các chuyên gia cho rằng, việc sửa đổi quy định không nên chỉ dừng ở việc điều chỉnh điều khoản còn thiếu, mà phải bảo đảm trách nhiệm không bị bỏ ngỏ khi chuyển từ cơ chế này sang cơ chế khác. Ngay cả khi khung pháp lý được hoàn thiện, hiệu quả chống hàng giả vẫn phụ thuộc lớn vào năng lực thực thi.

Báo cáo tổng kết của Bộ Công Thương đã chỉ rõ, gần 86% địa phương cho biết, còn hạn chế về nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất hoặc năng lực chuyên môn; gần 81% gặp khó khăn về nhận thức và hiệu quả phối hợp. Trong khi, gần 74% địa phương ghi nhận các vấn đề mới phát sinh từ thương mại điện tử, giao dịch xuyên biên giới, hàng giả và lừa đảo trực tuyến…

Điều này cho thấy, phương thức chống hàng giả cũng phải thay đổi. Không thể chỉ dựa vào những đợt kiểm tra, thu giữ hàng hóa ngoài thị trường. Cơ quan thực thi cần có khả năng phát hiện dấu hiệu bất thường trên môi trường số, truy xuất dữ liệu và phối hợp thông tin giữa nhiều cơ quan.

Theo Luật sư, TS. Lê Bá Thường, nếu pháp luật đặt ra nghĩa vụ cung cấp dữ liệu nhưng lực lượng thực thi chưa đủ năng lực khai thác, đối chiếu và đánh giá dữ liệu, công cụ pháp lý sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả.

Thực tế cho thấy, chống hàng giả trên môi trường số cần chuyển từ tư duy “tìm hàng” sang “tìm dấu vết ”. Đó là dấu vết của người bán, quảng cáo, đơn hàng, thanh toán, vận chuyển và quá trình xử lý của nền tảng.

“Mục tiêu cuối cùng không chỉ là phát hiện hàng giả sau khi sản phẩm đã đến tay người tiêu dùng, mà phải thu hẹp khoảng cách thông tin ngay từ trước giao dịch, đồng thời bảo đảm khi vi phạm xảy ra, cơ quan chức năng có thể lần ngược được dấu vết”, ông Thường chia sẻ.

Do đó, bịt khoảng trống pháp lý vì thế không chỉ là hoàn thiện quy định. Quan trọng hơn là tạo được một mạch trách nhiệm xuyên suốt, để hàng giả dù đi qua bao nhiêu lớp của môi trường số vẫn có thể bị lần ra nguồn gốc và xử lý đến cùng.