Bước ngoặt, “lá chắn” mới cho thị trường hàng hóa phái sinh

Bước ngoặt, “lá chắn” mới cho thị trường hàng hóa phái sinh

Đòn bẩy cao, rủi ro lan truyền lớn

Tại hồ sơ chính sách dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Bộ Công Thương cho biết, cùng với tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam phát triển nhanh cả về quy mô và mức độ phức tạp. Tuy nhiên, hoạt động giao dịch hiện nay chủ yếu dựa trên một số điều khoản của Luật Thương mại năm 2005 và các văn bản dưới luật như Nghị định số 158/2006/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 51/2018/NĐ-CP.

Các quy định này được ban hành khi thị trường còn ở giai đoạn sơ khai, chủ yếu tập trung vào giao dịch qua sở. Trong khi đó, thực tiễn hiện nay cho thấy giao dịch phái sinh không chỉ dừng ở hợp đồng tương lai mà đã mở rộng sang quyền chọn, hoán đổi, thậm chí các sản phẩm giao dịch phi tập trung (OTC) với cấu trúc phức tạp hơn nhiều.

Cơ quan soạn thảo cũng cho rằng, một khoảng trống lớn được chỉ ra là chưa thiết lập đầy đủ mô hình CCP với tư cách một thiết chế độc lập, chịu trách nhiệm bù trừ, thanh toán và quản lý rủi ro tập trung. Khi chưa có CCP theo chuẩn mực quốc tế, rủi ro đối tác vẫn tồn tại ở từng giao dịch riêng lẻ. Nếu một thành viên lớn mất khả năng thanh toán, nguy cơ “đổ vỡ dây chuyền” có thể xảy ra, ảnh hưởng tới toàn hệ thống.

Bên cạnh đó, quy định về giới hạn vị thế chưa được thiết kế một cách hệ thống để ngăn ngừa thao túng giá hoặc tích tụ vị thế quá mức. Cơ chế cảnh báo sớm, giám sát dữ liệu theo thời gian thực cũng chưa được luật hóa đầy đủ. Trong bối cảnh giao dịch ngày càng số hóa, việc thiếu nền tảng pháp lý cho quản lý dữ liệu tập trung có thể khiến cơ quan quản lý bị động trước các biến động bất thường của thị trường.

Không thể phủ nhận các văn bản dưới luật đã đặt nền móng ban đầu cho thị trường hàng hóa phái sinh. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, khi thị trường bước sang giai đoạn phát triển mới, khung pháp lý hiện hành bộc lộ giới hạn về phạm vi điều chỉnh, tính hệ thống và khả năng bao quát rủi ro liên ngành. Do đó, việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, chuyên biệt được đánh giá là cần thiết để bảo đảm thị trường vận hành an toàn, minh bạch và hiệu quả.

TS Võ Thy Trang (Khoa Kinh tế, Học viện Tài chính) cho biết, thị trường phái sinh có đặc trưng là sử dụng đòn bẩy cao. Nhà đầu tư chỉ cần ký quỹ một phần giá trị hợp đồng nhưng có thể kiểm soát vị thế lớn. Cơ chế này giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá cả hiệu quả, đặc biệt trong bối cảnh thị trường hàng hóa toàn cầu biến động mạnh.

Tuy nhiên, đòn bẩy cũng làm gia tăng nguy cơ biến động mạnh nếu thiếu công cụ kiểm soát phù hợp. Bài học từ Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 cho thấy tác động lan truyền của các sản phẩm phái sinh khi không được giám sát chặt chẽ.

Sau khủng hoảng, nhiều quốc gia đã tái cấu trúc hệ thống thanh toán bù trừ, tăng cường giám sát vị thế và yêu cầu minh bạch hóa thông tin. Các chuẩn mực do Tổ chức Quốc tế của các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO) ban hành nhấn mạnh nguyên tắc minh bạch, quản lý rủi ro tập trung và hợp tác giám sát xuyên biên giới. Đây được xem là tiêu chuẩn tối thiểu nhằm bảo đảm an toàn cho thị trường phái sinh tại nhiều quốc gia.

So với các chuẩn mực này, Việt Nam hiện chưa có một đạo luật chuyên ngành tích hợp đầy đủ các cơ chế kiểm soát rủi ro hệ thống. “Khi quy mô giao dịch còn nhỏ, khoảng trống pháp lý có thể chưa bộc lộ nhưng nếu thị trường tiếp tục tăng trưởng nhanh trong những năm tới, sự thiếu hụt này có thể trở thành điểm yếu mang tính cấu trúc”, bà Trang nhận định.

Tăng kiểm soát để phát triển bền vững

Một số ý kiến lo ngại rằng, việc tăng cường kiểm soát có thể làm giảm tính linh hoạt của thị trường hàng hóa phái sinh. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, minh bạch và kỷ cương là điều kiện để thị trường phát triển bền vững. Doanh nghiệp chỉ có thể sử dụng công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro khi tin tưởng vào tính ổn định và công bằng của hệ thống.

Theo TS Võ Thy Trang, nếu thiếu niềm tin vào cơ chế thanh toán bù trừ hoặc khả năng giám sát hành vi thao túng giá, công cụ phái sinh có thể bị hạn chế vai trò phòng ngừa rủi ro và gia tăng yếu tố đầu cơ.

Ở góc độ dài hạn, bà Trang cho rằng, việc ban hành một đạo luật chuyên ngành không chỉ nhằm quản lý rủi ro mà còn góp phần nâng cao vị thế của thị trường Việt Nam trong chuỗi giá trị hàng hóa toàn cầu. Khi Việt Nam hướng tới mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính quốc tế và thúc đẩy giao dịch hàng hóa theo chuẩn mực hiện đại, hoàn thiện thể chế được xác định là điều kiện tiên quyết.

“Vấn đề cốt lõi trong quản lý thị trường phái sinh không phải là kiểm soát càng chặt càng tốt, mà là thiết kế cơ chế đủ mạnh để phòng ngừa rủi ro hệ thống, đồng thời đủ linh hoạt để khuyến khích đổi mới, sáng tạo. Một thị trường thiếu kiểm soát có thể tiềm ẩn nguy cơ đầu cơ quá mức, thao túng giá và mất ổn định. Ngược lại, nếu bị ràng buộc bởi các quy định chồng chéo, thiếu nhất quán, thị trường cũng có thể đánh mất cơ hội hội nhập”, bà Trang nhấn mạnh.

Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, rủi ro không thể bị loại bỏ hoàn toàn. Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được xây dựng kỳ vọng trở thành nền móng thể chế cho giai đoạn phát triển mới. Ở đó, rủi ro được nhận diện và quản lý tập trung; dữ liệu được minh bạch hóa; vị thế được giám sát chặt chẽ; thanh toán bù trừ được thực hiện qua cơ chế an toàn hơn.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh bao quát đầy đủ các nội dung từ tổ chức, hoạt động của sở giao dịch hàng hóa; trung tâm thanh toán bù trừ; quản lý thành viên; phân loại nhà đầu tư; đến cơ chế giám sát và xử lý vi phạm. Các quy định về giới hạn vị thế, công bố thông tin, kết nối và chia sẻ dữ liệu, quản lý giao dịch xuyên biên giới cũng được cụ thể hóa. Đây là nền tảng để tăng cường năng lực kiểm soát trong nước, đồng thời mở đường cho hợp tác quốc tế, công nhận lẫn nhau và liên thông thị trường trong tương lai.

Việc hoàn thiện cơ chế quản lý rủi ro tập trung, minh bạch hóa thông tin và tăng cường giám sát vị thế cũng được xem là chìa khóa để thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam bước vào chu kỳ tăng trưởng an toàn, bền vững và hội nhập sâu rộng hơn.