Chống buôn lậu thuốc lá cần hành lang pháp lý đồng bộ

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: BTC

Nhiều thách thức trong quá trình quản lý

Tại Hội thảo “Giải pháp pháp lý phòng, chống buôn lậu thuốc lá tại Việt Nam” diễn ra ngày 12/10, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam (VTA), Thành viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Thuốc lá Việt Nam cho biết, trong 8 tháng năm 2026, sản lượng thuốc lá sản xuất và tiêu thụ của ngành đạt khoảng 3,1 tỷ bao, đóng góp ngân sách nhà nước khoảng 20.500 tỷ đồng. Năm 2026, ngành dự kiến đạt sản lượng khoảng 4,6 tỷ bao, nộp ngân sách khoảng 31.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, thuốc lá nhập lậu vẫn ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp và công tác quản lý thị trường. Theo ông Nhân, tỷ lệ thuốc lá nhập lậu khó thống kê chính xác, trong khi các đối tượng liên tục thay đổi phương thức vận chuyển, giao dịch và tiêu thụ, gây khó khăn cho công tác kiểm soát.

Từ thực tế địa bàn, thượng tá Nguyễn Thanh Hiền, Phó trưởng Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, môi trường, Công an tỉnh Tây Ninh cho biết, địa phương có đường biên giới trên đất liền dài gần 400 km giáp Campuchia, cùng nhiều đường mòn, lối mở khiến công tác kiểm soát gặp khó khăn. Các đối tượng thường tập kết thuốc lá sát biên giới, theo dõi hoạt động của lực lượng chức năng, lợi dụng đêm tối, thời tiết xấu hoặc khu vực vắng người để đưa hàng vào nội địa, sau đó chuyển lên xe mô tô, ô tô, ngụy trang và vận chuyển đi tiêu thụ.

Trong khi đó, tại khu vực cảng biển, áp lực quản lý cũng không nhỏ. Thượng tá Hoàng Văn Nghĩa, Phó trưởng Phòng nghiệp vụ Bộ đội Biên phòng TP. Hồ Chí Minh phân tích, phạm vi quản lý hiện bao gồm TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây. Khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu lớn, cùng số lượng tàu thuyền ra vào nhiều, đòi hỏi lực lượng chức năng tăng cường nắm tình hình và kiểm tra, kiểm soát.

Đáng chú ý, phương thức giao nhận, vận chuyển và thanh toán của các đối tượng ngày càng phức tạp. Trong nhiều vụ việc, lực lượng chức năng mới xử lý được người trực tiếp vận chuyển hoặc kinh doanh, còn việc xác minh, truy tìm đối tượng chủ mưu, cầm đầu vẫn gặp khó khăn.

Bên cạnh đó, chính sách thuế thuốc lá trong những năm tới cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt nguồn cung bất hợp pháp. Đại diện VTA cho rằng, mục tiêu giảm tiêu dùng thuốc lá cần đi đôi với phòng, chống buôn lậu hiệu quả. Nếu chênh lệch giá giữa sản phẩm hợp pháp và thuốc lá nhập lậu gia tăng mà không có biện pháp kiểm soát đồng bộ, hàng nhập lậu có thể hấp dẫn hơn đối với một bộ phận người tiêu dùng.

Ông Vũ Duy Hoà, Phó Giám đốc Công ty Thuốc lá Sài Gòn cũng lưu ý, nguy cơ này khi thuế thuốc lá tăng trong thời gian tới. Vì vậy, công tác chống buôn lậu cần được duy trì thường xuyên, song song với việc thực hiện chính sách thuế và mục tiêu hạn chế tiêu dùng thuốc lá.

Thuốc lá lậu diễn biến phức tạp cả ở biên giới lẫn nội địa. Ảnh: CTV

Gỡ vướng pháp lý, nâng hiệu quả xử lý vi phạm

Bên cạnh đó, theo các chuyên gia, những vấn đề liên quan đến thị trường và chính sách thuế, sự thiếu thống nhất trong các quy định pháp luật về thuốc lá nhập lậu cũng gây khó khăn trong quá trình xử lý vi phạm.

Theo Thượng tá Nguyễn Thanh Hiền, Nghị định số 173/2024/NĐ-CP ngày 27/12/2024 không còn quy định thuốc lá điếu nhập lậu là hàng hóa cấm kinh doanh, trong khi Bộ luật Hình sự và Nghị định số 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 vẫn có quy định liên quan đến mặt hàng này là hàng cấm. Sự chưa thống nhất này gây lúng túng trong xử phạt vi phạm hành chính và chuyển hồ sơ giữa các thủ tục xử lý.

Từ thực tế trên, Công an tỉnh Tây Ninh kiến nghị các cơ quan tư pháp Trung ương hướng dẫn thống nhất, làm rõ tính chất pháp lý của thuốc lá nhập lậu, đồng thời sửa đổi, bổ sung các văn bản liên quan để bảo đảm tính đồng bộ, tạo thuận lợi cho quá trình thực thi pháp luật.

Công an tỉnh Tây Ninh cũng đề xuất tăng cường nguồn lực cho khu vực biên giới, gắn công tác phòng, chống buôn lậu với phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống người dân nhằm hạn chế tình trạng bị lôi kéo tham gia vận chuyển hàng trái phép. Việc phối hợp giữa Công an, Quân sự, Bộ đội Biên phòng, Hải quan và Quản lý thị trường cần được đẩy mạnh, nhất là trong trao đổi thông tin, đấu tranh chuyên án và xác định đối tượng chủ mưu, cầm đầu.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Hà Trọng Đại, Giám đốc Công ty Luật TNHH Hà Trọng Đại và Cộng sự cho rằng, công tác kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh thuốc lá tại các điểm bán lẻ còn hạn chế. Do đó, cần rà soát các quy định về xử lý hành vi buôn bán, vận chuyển thuốc lá nhập lậu, nhất là những vướng mắc liên quan đến số lượng hàng hóa, chủ thể vi phạm và căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bên cạnh đó, luật sư đề xuất nghiên cứu cơ sở pháp lý để xem xét tính chất, chất lượng và nguy cơ đối với sức khỏe của thuốc lá nhập lậu trong quá trình xử lý. Việc hoàn thiện quy định cần bảo đảm tính thống nhất, tăng sức răn đe, khắc phục những kẽ hở có thể bị lợi dụng và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

Các đại biểu cũng đề xuất duy trì kiểm tra tại chợ đầu mối, cửa hàng bán lẻ và các tuyến vận chuyển trọng điểm, thay vì chỉ tập trung vào những đợt cao điểm. Sự phối hợp giữa doanh nghiệp và lực lượng chức năng trong nhận diện nhãn hiệu, phân biệt hàng thật, hàng giả cần được duy trì, nhất là trước nguy cơ thuốc lá giả nhãn hiệu trong nước thâm nhập thị trường.

Ngoài ra, cần hoàn thiện hướng dẫn về xác định nguồn gốc hàng hóa, giám định và chuyển hồ sơ từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự. Việc áp dụng các chế tài bổ sung đối với cơ sở kinh doanh vi phạm, trong đó có xem xét tước quyền sử dụng giấy phép kinh doanh, phải bảo đảm đầy đủ căn cứ, thẩm quyền và điều kiện theo quy định pháp luật.