 |
| Các đại biểu Quốc hội cho rằng, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá có nhiều điểm mới, tiến bộ, nhất là việc kiểm soát chặt chẽ thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Ảnh: VPQH |
Quản lý kinh doanh thuốc lá theo hướng chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”
Thời gian qua, cơ chế, chính sách quy định về quản lý, kinh doanh thuốc lá luôn được các cấp có thẩm quyền quan tâm xây dựng, hoàn thiện, đảm bảo phù hợp với tình hình thực tiễn ở Việt Nam.
Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá để đạt mục tiêu “kép”. Một mặt, phải kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo vệ sức khỏe nhân dân, giảm nhu cầu và hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm đối với người dân, đặc biệt là trẻ em và người chưa đủ 18 tuổi. Mặt khác cần bảo đảm tính thống nhất với các chủ trương cải cách thể chế, cắt giảm thủ tục hành chính, giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh theo các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, bảo vệ các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tuân thủ pháp luật.
Việt Nam đã chính thức phê chuẩn Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá vào ngày 11/11/2004 và Công ước này có hiệu lực thi hành từ ngày 17/3/2005. Trong đó, Điều 15 Công ước khuyến nghị các nước áp dụng biện pháp cấp phép để kiểm soát chuỗi cung ứng và ngăn chặn thuốc lá lậu.
Để nội luật hóa tinh thần kiểm soát chuỗi cung ứng của Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá, Việt Nam đã xây dựng, hoàn thiện thể chế về quản lý thuốc lá đảm bảo đồng bộ, phù hợp với thực tiễn cuộc sống (Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 và các nghị định, văn bản hướng dẫn Luật).
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/5/2013 quy định đầy đủ, chi tiết cơ chế cấp giấy phép. Mục tiêu của việc duy trì cấp giấy phép nhằm đảm bảo tính tuân thủ nghiêm quy định pháp luật của hộ kinh doanh theo các nội dung sau: (1) Định danh chủ thể kinh doanh: Tạo cơ sở dữ liệu chính xác về việc ai đang bán, bán ở đâu để lực lượng chức năng dễ dàng thanh tra, hậu kiểm. (2) Thiết lập cơ chế, chế tài đủ mạnh, hiệu quả, thậm chí áp dụng biện pháp thu hồi giấy phép: Việc áp dụng biện pháp xử phạt hành chính bằng tiền đôi khi không đủ sức răn đe đối với mặt hàng siêu lợi nhuận như thuốc lá. Chính vì vậy, nên áp dụng biện pháp xử phạt mạnh hơn như rút giấy phép kinh doanh (tước quyền bán) để hộ kinh doanh tuân thủ nghiêm quy định của pháp luật về thuốc lá.
Thực tế cho thấy, Việt Nam là một trong 15 nước có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới với tỷ lệ 41,1% ở nam giới trưởng thành, có ở mọi cơ quan, tổ chức, gia đình và dòng họ. Từ thực tế này có thể thấy, giấy phép không có tác động trực tiếp đến hành vi từ bỏ thuốc lá của người tiêu dùng. Tác dụng kiểm soát (giảm cung) phải đến từ “điều kiện kinh doanh” chứ không phải “thủ tục xin cấp phép”.
Kiến tạo cơ chế “hậu kiểm” thực chất để bảo vệ sức khỏe nhân dân
Cùng với các văn bản pháp lý trên, để tạo điều kiện cắt giảm thủ tục hành chính trong bối cảnh tăng trưởng 2 con số, ngày 18/5/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP về phân quyền, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh, có hiệu lực thí điểm từ ngày 1/7/2026 đến 28/2/2027.
Triển khai Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 1040/QĐ-BCT về công bố thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung và bãi bỏ trong một số lĩnh vực thuộc phạm vi chức năng quán lý của Bộ, trong đó bãi bỏ các thủ tục cấp phép, phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá.
Mặc dù thời gian triển khai thí điểm theo quy định tại Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP áp dụng trong thời gian ngắn (dưới 6 tháng) để có một cuộc điều tra quy mô quốc gia công bố chỉ số về tỷ lệ gia tăng/giảm sút người sử dụng thuốc lá (thường cần chu kỳ từ 1-3 năm), nhưng kết quả ghi nhận được từ Nghị quyết đã cắt giảm ngay lập tức hàng trăm nghìn lượt thủ tục hành chính, giải phóng nguồn lực quản lý của cơ quan cấp phép địa phương và giảm chi phí tuân thủ cho các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Quan trọng hơn, để đạt mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá trong cộng đồng thì cần tăng cường quản lý kinh doanh thuốc lá trên môi trường số, cấm quảng cáo, trưng bày thuốc lá thay vì phụ thuộc vào thủ tục hành chính cấp giấy phép bán lẻ. Việc bãi bỏ thủ tục cấp phép khâu lưu thông không làm thay đổi các điều kiện kinh doanh bắt buộc và các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi vi phạm như bán cho người chưa đủ 18 tuổi.
Trên thực tế, hiệu quả của chính sách ngừng cấp phép cần được đánh giá ở khía cạnh giảm chi phí tuân thủ xã hội và tối ưu hóa nguồn lực nhà nước - chuyển toàn bộ nguồn lực từ khâu “thẩm định hồ sơ giấy tờ” sang “thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm thực tế tại hiện trường”. Đây là cơ chế “hậu kiểm” thực chất giúp bảo vệ sức khỏe nhân dân hiệu quả hơn.
Đổi mới phương thức quản lý kinh doanh thuốc lá trên môi trường số
Để vừa đảm bảo mục tiêu sức khỏe công cộng, vừa tuân thủ nguyên tắc cải cách thủ tục hành chính, cần áp dụng đồng bộ các giải pháp quản lý theo các nội dung cụ thể như sau:
Chuyển từ cấp phép “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” dựa trên điều kiện và cam kết. Nghiên cứu nên giữ nguyên các điều kiện bắt buộc về địa điểm, nguồn gốc sản phẩm hợp pháp và không bán cho người dưới 18 tuổi, nhưng thay thế thủ tục cấp giấy phép tốn kém bằng cơ chế đăng ký điện tử đơn giản, miễn phí hoặc tích hợp vào dữ liệu hộ kinh doanh/hóa đơn điện tử.
Tăng cường kiểm tra, giám sát và có chế tài xử phạt nghiêm khắc: Phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng quản lý thị trường và chính quyền địa phương trong việc hậu kiểm các hành vi trực tiếp gây hại như: bán thuốc lá cho trẻ vị thành niên, vi phạm quy định cấm hút thuốc nơi công cộng, kinh doanh thuốc lá nhập lậu...
Nên áp dụng đồng bộ hóa các giải pháp giảm cầu: Việc giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá cần thực hiện qua nhiều giải pháp đồng bộ (như lộ trình mở rộng không gian không khói thuốc, kiểm soát thông tin và trưng bày sản phẩm, truyền thông thay đổi hành vi, hỗ trợ cai nghiện thuốc lá…), sử dụng công cụ thuế và giá thay vì chỉ phụ thuộc vào giấy phép hành chính tại điểm bán.
Đẩy mạnh công tác phòng, chống thuốc lá lậu, hàng giả: Thuốc lá lậu không chịu thuế, không có cảnh báo sức khỏe, không được kiểm soát chất lượng và có giá rẻ, nên vừa gây thất thu ngân sách, vừa làm giảm hiệu quả các biện pháp giảm cầu, nhất là đối với giới trẻ.
Việc triển khai các biện pháp ngăn chặn thuốc lá lậu là một cấu phần của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá, không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chống buôn lậu đơn thuần. Để thực hiện tốt giải pháp này cần tăng cường lực lượng cho Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Công an và Quản lý thị trường trên các tuyến, địa bàn trọng điểm; kiểm soát chặt chẽ các kênh phân phối, không chỉ tại các cửa hàng trên toàn quốc, mà còn trên môi trường mạng, dùng tem điện tử và hóa đơn điện tử để nhận diện sản phẩm không rõ nguồn gốc.
Một số khuyến nghị chính sách
Để vừa bảo đảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa thống nhất với chủ trương cải cách thủ tục hành chính, thì việc nghiên cứu hoàn thiện dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá nên theo hướng sau:
Một là, thể chế hóa đầy đủ chủ trương, chính sách không yêu cầu giấy phép riêng ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, mà thay vào đó quy định rõ điều kiện kinh doanh, các hành vi bị cấm và nghĩa vụ tuân thủ bắt buộc của thương nhân.
Hai là, nên xây dựng quy định chuyển tiếp rõ ràng khi Luật chưa có hiệu lực thi hành để bảo đảm tính liên tục cho các cơ sở kinh doanh sau khi các nghị quyết thí điểm hết hiệu lực.
Ba là, quy định đầy đủ các chức năng của giấy phép, trong đó, chức năng định danh được thay thế bằng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, miễn phí, liên thông cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử và tem điện tử. Song song đó, chức năng răn đe được thay thế bằng hình thức xử phạt bổ sung đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với cơ sở kinh doanh tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng (bán cho người dưới 18 tuổi, kinh doanh hàng lậu, hàng giả).
Bốn là, xem xét cơ chế chuyển nguồn lực từ khâu xét duyệt hồ sơ cấp phép sang tăng cường thanh tra, kiểm tra thực tế; dùng dữ liệu liên thông trên môi trường số để lựa chọn đối tượng kiểm tra có trọng tâm, trọng điểm; định kỳ công khai kết quả xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về thuốc lá.
Năm là, đẩy mạnh chuyển đổi số và kết nối cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử nhằm giám sát chuỗi cung ứng thay cho phương thức quản lý thủ công. Cơ quan quản lý dựa trên dữ liệu liên thông để định danh chủ thể và tiến hành phân tích nguy cơ phục vụ công tác hậu kiểm có trọng tâm, trọng điểm.
(*)Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI)
