Sửa đổi Luật Hải quan: Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế để vận hành hệ thống số

Loại bỏ rào cản

Sau hơn 10 năm thi hành, Luật Hải quan 2014 dù đã tạo ra bước ngoặt về hải quan điện tử nhưng hiện đã bộc lộ những khoảng trống pháp lý trước tốc độ phát triển của công nghệ và các mô hình kinh doanh mới.

Đặc biệt, khi Luật số 90/2025/QH15 vừa bổ sung các chế độ ưu tiên cho ngành bán dẫn và công nghệ cao, yêu cầu đồng bộ hóa toàn bộ quy trình quản lý rủi ro và giám sát hải quan càng trở nên thiết yếu.

Theo ông Kim Long Biên, Trưởng Ban Pháp chế, Cục Hải quan, việc sửa đổi lần này tập trung vào hai mục tiêu cốt lõi: xử lý các vướng mắc thực tiễn phát sinh và thiết lập nền tảng cho việc tái thiết kế hệ thống công nghệ thông tin tích hợp, xử lý dữ liệu tập trung.

Thực tế triển khai Luật Hải quan 2014 cho thấy nhiều quy định không còn tương thích với sự thay đổi của các luật chuyên ngành khác. Điển hình là quy định về tuyến đường vận chuyển hàng quá cảnh. Hiện nay Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng) không còn quy định tuyến đường quá cảnh cố định, khiến các quy định cũ trong Luật Hải quan trở nên khập khiễng. Do đó, dự thảo Luật sửa đổi sẽ điều chỉnh nội dung này để đảm bảo tính thống nhất, giúp doanh nghiệp vận tải chủ động hơn trong lộ trình giao thương.

Công chức hải quan xử lý hồ sơ, thủ tục cho doanh nghiệp trên hệ thống công nghệ thông tin. Ảnh: H.N

Một vấn đề nhức nhối khác là tình trạng hàng hóa quá cảnh xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Quy định hiện hành không cho phép tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với loại hình này, vô tình tạo ra kẽ hở cho các hành vi gian lận thương mại quốc tế.

Để đảm bảo không còn kẽ hở, việc sửa đổi Luật theo hướng cho phép tạm dừng thủ tục để xử lý hàng quá cảnh vi phạm SHTT là bước đi cần thiết để nội luật hóa các cam kết quốc tế và nâng cao uy tín của Việt Nam trên bản đồ thương mại.

Bên cạnh đó, điều kiện đối với nhân viên đại lý làm thủ tục hải quan cũng được đề xuất mở rộng đối tượng, thay vì bó hẹp như hiện nay, nhằm thúc đẩy sự phát triển của hệ thống đại lý chuyên nghiệp – cánh tay nối dài giúp cơ quan Hải quan giảm áp lực thủ tục hành chính.

Đồng thời, dự thảo cũng bãi bỏ những nghĩa vụ báo cáo hiện trạng hàng hóa thủ công đối với doanh nghiệp kinh doanh kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ (CFS). Trong bối cảnh ngành Hải quan đang tiến tới giám sát trực tuyến và chia sẻ dữ liệu liên thông giữa các bộ, ngành, việc duy trì các loại báo cáo giấy hoặc báo cáo định kỳ rời rạc không còn phù hợp, gây lãng phí nguồn lực của cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp.

Tái thiết kế quy trình nghiệp vụ

Mục tiêu trọng tâm của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan năm 2014 lần này là tạo hành lang pháp lý để chuyển dịch từ quản lý hành chính sang mô hình ra quyết định tự động dựa trên dữ liệu. Thay vì quy định chi tiết các bước thủ tục có tính chất biến động, Luật sẽ tập trung vào các nội dung khung mang tính nguyên tắc về quản lý rủi ro xuyên suốt.

Điều này cho phép hệ thống công nghệ thông tin mới có khả năng tự động phân loại mức độ tuân thủ của người nộp thuế, từ đó áp dụng các biện pháp kiểm soát tương ứng mà không cần sự can thiệp chủ quan của con người.

Theo đại diện Ban Pháp chế, quan điểm xây dựng Luật lần này khẳng định việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chi cục hải quan khu vực, đồng thời thực hiện thủ tục trực tuyến không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Điều này có nghĩa là doanh nghiệp có thể thực hiện khai báo và nhận kết quả tại bất kỳ đâu, xóa bỏ tư duy “không quản được thì cấm” vốn là điểm nghẽn kìm hãm các mô hình kinh doanh mới như kinh tế số hay giao dịch xuyên biên giới. Tuy nhiên, sự thay đổi này yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức, cá nhân với cơ quan Hải quan trong việc kết nối liên thông dữ liệu.

Đại diện Ban Pháp chế cũng cho rằng, việc sửa đổi Luật Hải quan 2024 còn hướng tới mục tiêu cắt giảm thực chất các thành phần hồ sơ và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Bằng cách luật hóa quy định cung cấp thông tin của người khai hải quan thông qua các hệ thống dùng chung, cơ quan Hải quan có thể kiểm soát chặt chẽ các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại mà vẫn đảm bảo lợi ích hợp pháp của những đơn vị tuân thủ tự nguyện.

Với lộ trình này, Luật Hải quan sửa đổi sẽ không chỉ là công cụ quản lý mà còn là đòn bẩy thúc đẩy môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, đáp ứng các thông lệ quốc tế tốt nhất trong bối cảnh sản xuất thông minh và chuỗi cung ứng toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng.