Sửa đổi Luật Hải quan: Bước chuyển từ kiểm soát hành chính sang kiến tạo phát triển

Phó Cục trưởng Nguyễn Thành Hưng phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Quang Hùng

Cải cách tư duy

Tại Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 11/6/2026, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Nguyễn Thành Hưng thẳng thắn nhìn nhận: “Luật Hải quan số 54/2014/QH13 được thông qua ngày 23/6/2014, có hiệu lực từ ngày 1/1/2015 đã thực hiện được 12 năm. Đến nay, thực tiễn đòi hỏi phải nghiên cứu sửa đổi một số nội dung để đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền theo đúng chủ trương của Đảng và Nhà nước”.

Theo ông Nguyễn Thành Hưng, dự thảo Luật lần này dự kiến sửa đổi, bổ sung, bãi bỏ 42 điều và bổ sung thêm 4 điều mới. Đây là hành động pháp lý mạnh mẽ nhằm cụ thể hóa và thể chế hóa các Nghị quyết lớn của Bộ Chính trị: Nghị quyết số 57-NQ/TW về thúc đẩy kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 66-NQ/TW về chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 68-NQ/TW về đổi mới, nâng cao chất lượng công tác xây dựng pháp luật.

Thực tế 12 năm qua cho thấy, hành lang pháp lý cũ được thiết lập trên tư duy kiểm soát tại biên giới, vốn chú trọng vào việc bao quát hành chính bằng hồ sơ giấy tờ hơn là đồng hành cùng tốc độ dòng chảy thương mại. Khi các phương thức giao thương phi truyền thống bùng nổ, tư duy kiểm soát thủ công cũ đã tạo ra những điểm nghẽn ngầm về chi phí thời gian và chi phí cơ hội cho nền kinh tế.

Ông Nguyễn Thành Hưng nhấn mạnh, tinh thần cốt lõi mang tính định hướng của dự thảo là dịch chuyển trọn vẹn sang tư duy phục vụ, tháo gỡ triệt để các rào cản hành chính nhằm tối ưu hóa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro hệ thống.

Dưới góc độ đại diện cho cộng đồng kinh doanh, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế, VCCI nhìn nhận, cộng đồng doanh nghiệp vô cùng hoan nghênh và đánh giá cao quyết tâm thể chế của Bộ Tài chính và Cục Hải quan khi đưa tư duy kiến tạo phát triển vào dự thảo luật lần này. Tuy nhiên, một đạo luật kinh tế mạnh mẽ và có sức sống dài hạn phải giải quyết sòng phẳng được bài toán thực tế của doanh nghiệp trước các hình thái kinh doanh mới đang bùng nổ như thương mại điện tử xuyên biên giới hay sự đứt gãy, tái cấu trúc liên tục của chuỗi cung ứng logistics toàn cầu.

Tư duy phục vụ hay kiến tạo không thể chỉ nằm ở mặt khẩu hiệu mà phải đi liền với tính khả thi về mặt kỹ thuật và năng lực công nghệ.

Ông Đậu Anh Tuấn cũng cho rằng, việc cải cách tư duy trong luật sửa đổi phải được cụ thể hóa bằng các quy định định lượng rất rõ ràng, tránh để xảy ra tình trạng dịch chuyển một cách cơ học gánh nặng hành chính từ cơ quan quản lý nhà nước sang khu vực tư nhân.

Cắt giảm triệt để các thủ tục xin - cho

Từ góc nhìn quản lý chuyên ngành, Phó Cục trưởng Nguyễn Thành Hưng chỉ rõ việc hiện thực hóa triệt để chủ trương phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước là xu thế quản trị tất yếu trong kỷ nguyên mới. Việc rà soát kiến trúc pháp lý lần này cắt bỏ tư duy ôm đồm, thể hiện rất rõ tinh thần tinh gọn bộ máy theo hướng nâng cao hiệu lực hiệu quả tại Nghị quyết 18-NQ/TW.

Ban soạn thảo kiên quyết bãi bỏ quy định Chính phủ quy định cụ thể tổ chức, nhiệm vụ, hoạt động của Hải quan các cấp tại khoản 2 Điều 14 hiện hành để chuyển giao toàn bộ thẩm quyền này cho Bộ Tài chính chủ động điều hành để phù hợp với thực tiễn từng giai đoạn.

Ông Kim Long Biên nêu những điểm cốt yếu trong đợt sửa đổi Luật Hải quan lần này. Ảnh: Quang Hùng

Cơ chế này nâng cao tính chủ động thực thi của cơ quan chuyên trách, giảm bớt tối đa các khâu trung gian, cắt giảm triệt để các thủ tục xin - cho mang tính hành chính, từ đó đẩy nhanh tốc độ phản ứng chính sách trước những biến động nhanh chóng và khó lường của thị trường tài chính, thương mại thế giới.

Nhìn nhận sâu hơn về cơ chế phân cấp này dưới góc độ kỹ thuật lập pháp và tính minh bạch hành chính, ông Kim Long Biên, Trưởng ban Ban Pháp chế, Cục Hải quan phân tích, việc bãi bỏ các điều khoản quy định chi tiết mang tính sự vụ ở cấp Nghị định để đưa về tầm Thông tư của Bộ Tài chính chủ động điều hành là một bước tiến lớn về tốc độ phản ứng chính sách. Tuy nhiên, tính linh hoạt và quyền chủ động này lại mở ra một thách thức khác về tính ổn định của môi trường kinh doanh.

Hệ thống văn bản dưới luật vốn dễ thay đổi hơn các đạo luật gốc; do đó, nếu công tác thẩm định, lấy ý kiến thực tế từ các bên chịu tác động không được chuẩn hóa mang tính bắt buộc, doanh nghiệp sẽ rất dễ rơi vào ma trận của những thay đổi mang tính ngắn hạn.

Phân cấp, phân quyền toàn diện chỉ thực sự tạo ra đột phá kinh tế khi đi liền với một hành lang kiểm soát quyền lực hành chính mạch lạc, bảo đảm mọi thông tư hướng dẫn được ban hành luôn nhất quán với tinh thần kiến tạo phát triển của Luật Hải quan sửa đổi, tuyệt đối không tạo ra các rào cản kỹ thuật mới ẩn sau các quy trình nghiệp vụ tác nghiệp.

Trước những băn khoăn từ thực tế của VCCI và các chuyên gia, Cục Hải quan cam kết cơ quan soạn thảo sẽ nghiên cứu, tiếp thu tối đa các đóng góp hợp lý từ các hiệp hội ngành hàng để các quy định pháp lý ngày càng minh bạch, chi tiết và có tính định lượng hơn. Mục tiêu tối thượng của đợt sửa đổi này là giúp người khai hải quan thực hiện thủ tục hải quan được đầy đủ, nhanh chóng và thuận tiện, phù hợp trọn vẹn với các cam kết quốc tế và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mà Việt Nam đã ký kết.

Cục Hải quan hướng tới việc cải cách thủ tục hải quan, thúc đẩy mạnh mẽ sự tuân thủ tự nguyện trên cơ sở phân loại mức độ tuân thủ pháp luật và mức độ rủi ro hệ thống của người khai hải quan, biến nghĩa vụ hải quan thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.