Chống lừa đảo trực tuyến dịp cao điểm mua sắm cuối năm

Hiểm họa tinh vi và con số cảnh báo

Thương mại điện tử Việt Nam đang ở giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ, quy mô bán lẻ trực tuyến năm 2025 ước tính đạt khoảng 32 tỷ USD. Thời điểm mua sắm cuối năm với những đợt khuyến mại lớn nhằm kích cầu có thể kéo doanh số lên hàng chục nghìn tỷ đồng, tạo động lực lớn cho cả doanh nghiệp chân chính và kẻ gian tận dụng cơ hội.

Số liệu từ Cục An ninh mạng và Phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) công bố tại sự kiện khởi động chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến năm 2025”, cho thấy năm 2024 thiệt hại do lừa đảo qua mạng tại Việt Nam ước tính gần 20.000 tỷ đồng.

Hơn 125.000 website giả mạo, mạo danh cơ quan, tổ chức được ghi nhận, với hàng trăm kịch bản, chiêu trò ngày càng tinh vi. Con số thực có thể cao hơn vì nhiều nạn nhân không trình báo.

Mùa mua sắm cuối năm đang thúc đẩy doanh số thương mại điện tử bùng nổ, cùng với đó là hoạt động lừa đảo tinh vi phát sinh, gây thiệt hại cho người tiêu dùng

Theo đó, tội phạm mạng hoạt động mạnh, với những thủ đoạn lừa đảo tinh vi, biến đổi liên tục như: giả mạo thương hiệu lớn, mạo danh nhân viên sàn thương mại điện tử, các chiêu “sale sốc - hoàn tiền ảo”, lừa thanh toán qua ví điện tử, cho tới việc sử dụng deepfake để chiếm lòng tin người dùng.

Nhận diện bẫy lừa và cách phòng tránh

Theo Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, những bẫy lừa trên các nền tảng mua sắm trực tuyến thường bắt đầu từ những hành động rất nhỏ: một cú click, một mã QR, một cuộc gọi video... Chỉ vài giây mất cảnh giác, người dân có thể mất dữ liệu cá nhân, tài khoản mạng xã hội, thậm chí là toàn bộ tài chính.

Để đối phó với tội phạm lừa đảo trực tuyến và bảo vệ người tiêu dùng, theo ông Vũ Ngọc Sơn - Trưởng ban Nghiên cứu, tư vấn, phát triển công nghệ và Hợp tác quốc tế, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia, Việt Nam cần triển khai đồng bộ khiên 3 lớp: hành lang pháp lý đủ mạnh, công nghệ phòng vệ hiệu quả và kỹ năng số phổ cập đến người dân.

Bên cạnh đó, để mua sắm an toàn, người tiêu dùng cần thực hành những nguyên tắc cơ bản khi mua sắm trực tuyến

Thứ nhất, kiểm tra nguồn bán hàng. Ưu tiên mua hàng trên website chính thức của sàn thương mại điện tử có đánh dấu xác thực; với website lạ, cần kiểm tra thông tin doanh nghiệp, địa chỉ, số điện thoại; tra cứu đánh giá người mua. Nếu nghi ngờ, tìm tên trang trên công cụ tìm kiếm kèm từ “lừa đảo”, “scam”.

Thứ hai, không cung cấp thông tin nhạy cảm qua đường link lạ. Tuyệt đối không nhập số thẻ, mã OTP, mật khẩu vào các đường link nhận qua tin nhắn, email hoặc chat không chính thức, bởi ngân hàng và sàn không bao giờ yêu cầu mã OTP dưới dạng “xác nhận hoàn tiền” qua link.

Thứ ba, kiểm tra dấu hiệu giao dịch giả mạo. Việc các chương trình khuyến mãi “giá sốc” kèm yêu cầu chuyển khoản trước qua tài khoản cá nhân là dấu hiệu cho thấy có thể có hành vi lừa đảo. Người tiêu dùng nên chọn thanh toán qua cổng của sàn, ví điện tử có bảo hiểm người dùng hoặc chọn “thanh toán khi nhận hàng” nếu có.

Thứ tư, cập nhật ứng dụng, bật xác thực 2 lớp. Người dùng cần đăng nhập hai lớp (2FA), cập nhật app/nền tảng thường xuyên để tránh lỗ hổng bảo mật. Khi nghi ngờ giao dịch bất thường, liên hệ ngay tổng đài sàn, ngân hàng hoặc báo cáo cho cơ quan chức năng.

Thứ năm, báo cáo và lan tỏa cảnh báo. Nếu phát hiện nội dung/sàn bán hàng nghi vấn, người tiêu dùng nên chụp màn hình, lưu bằng chứng và báo tới nền tảng, ngân hàng hoặc đến đường dây tiếp nhận của cơ quan chức năng để vào cuộc gỡ bỏ, điều tra. Tích cực tham gia Chiến dịch “Chống lừa đảo trực tuyến 2025” nhằm khuyến khích mọi người tham gia tố giác để tạo “lá chắn cộng đồng”.

Mùa mua sắm cuối năm là cơ hội nhưng cũng là “mùa hoạt động” của kẻ gian. Thay vì chỉ dựa vào may mắn, người tiêu dùng cần trang bị thói quen kiểm tra, nghi vấn hợp lý và sử dụng các công cụ bảo vệ, từ xác thực điện tử đến báo cáo kịp thời. Sự chủ động của từng cá nhân, cộng hưởng với chiến dịch truyền thông và biện pháp kỹ thuật của cơ quan quản lý sẽ giúp giảm thiểu rủi ro trong bối cảnh thương mại điện tử bùng nổ.