 | |
|
Ưu đãi thuế bao phủ toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo
Trao đổi với phóng viên, TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách của Trường Đại học VinUni, chia sẻ, một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của chính sách thuế hiện nay không nằm ở việc miễn hay giảm bao nhiêu tiền thuế, mà ở sự thay đổi trong tư duy sử dụng công cụ thuế.
Theo TS. Nguyễn Tú Anh, trước đây thuế TNCN chủ yếu được sử dụng với mục tiêu điều tiết thu nhập và thực hiện chức năng tái phân phối. Tuy nhiên, cùng với yêu cầu phát triển của nền kinh tế trong giai đoạn mới, chính sách thuế đã bắt đầu đảm nhận thêm một vai trò khác, đó là tạo động lực cho những lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng và sức lan tỏa lớn đối với nền kinh tế.
"Chúng ta đang bắt đầu sử dụng thuế như một công cụ chính sách để khuyến khích phát triển. Đặc biệt là khuyến khích những hoạt động tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế như nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo hay phát triển công nghệ. Đây là thay đổi rất đáng ghi nhận trong tư duy xây dựng chính sách thuế”, TS. Nguyễn Tú Anh nói.
Trên tinh thần đó, bắt đầu từ kỳ tính thuế năm 2026, Luật thuế TNCN số 109/2025/QH15 và Nghị định số 253/2026/NĐ-CP đã bổ sung một nhóm chính sách miễn thuế hoàn toàn mới đối với thu nhập từ hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Một trong những điểm mới nổi bật của Nghị định số 253/2026/NĐ-CP là chính sách ưu đãi thuế không chỉ hướng tới các nhà khoa học trực tiếp thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu mà còn mở rộng tới toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: từ người tạo ra tri thức, người thương mại hóa kết quả nghiên cứu đến nhà đầu tư và đội ngũ nhân lực công nghệ cao.
Đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Nghị định số 253/2026/NĐ-CP quy định miễn thuế đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công của cá nhân trực tiếp thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Phạm vi áp dụng không chỉ giới hạn đối với các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước mà còn mở rộng sang các nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo do doanh nghiệp đầu tư bằng nguồn kinh phí hợp pháp.
Đây được xem là thay đổi phù hợp với thực tiễn khi hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) hiện nay ngày càng dịch chuyển sang khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp công nghệ và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Đối với nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, khoản thu nhập được miễn thuế là tiền thù lao của cá nhân tham gia thực hiện nhiệm vụ đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Không chỉ dừng lại ở hoạt động nghiên cứu, chính sách miễn thuế còn mở rộng sang quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.
Theo đó, thu nhập từ quyền tác giả của nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa thuộc diện miễn thuế. Đồng thời, nhà đầu tư cá nhân góp vốn vào dự án khởi nghiệp sáng tạo, sáng lập viên doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, nhà đầu tư góp vốn vào quỹ đầu tư mạo hiểm và chuyên gia hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo cũng được hưởng các chính sách ưu đãi theo quy định.
Điều này cho thấy chính sách thuế không chỉ khuyến khích hoạt động nghiên cứu mà còn hướng tới hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh, từ nghiên cứu, phát triển công nghệ đến thương mại hóa và đầu tư.
Đối với các lĩnh vực công nghệ chiến lược, Nghị định số 253/2026/NĐ-CP tiếp tục áp dụng mức ưu đãi cao hơn.
Cụ thể, nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao được miễn thuế TNCN trong 5 năm đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công khi làm việc tại các dự án công nghiệp công nghệ số thuộc phạm vi ưu đãi theo quy định.
Cùng với đó, nhân lực công nghệ cao tham gia nghiên cứu và phát triển công nghệ cao, công nghệ chiến lược cũng được miễn thuế 5 năm nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật.
Trao đổi với phóng viên, ông Vũ Thanh Thắng, Chủ tịch Công ty Cổ phần AIZ, cho rằng, ở các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, dữ liệu hay bán dẫn, nhân lực chất lượng cao luôn có tính cạnh tranh toàn cầu. Một kỹ sư giỏi hoàn toàn có thể làm việc cho doanh nghiệp nước ngoài ngay tại Việt Nam hoặc làm việc từ xa cho các tập đoàn quốc tế với mức thu nhập rất cao.
Trong bối cảnh đó, bất kỳ chính sách nào giúp cải thiện thu nhập thực nhận, đồng thời ghi nhận đúng giá trị của lao động tri thức đều có ý nghĩa quan trọng trong việc giữ chân người tài.
Một quy định đặc biệt được ông Thắng đánh giá cao là chính sách mở rộng đối tượng áp dụng cho cả nhiệm vụ sử dụng và không sử dụng ngân sách nhà nước.
Đây là điểm sát thực tiễn, bởi phần lớn hoạt động đổi mới sáng tạo hiện nay diễn ra trong doanh nghiệp, startup, phòng nghiên cứu của khu vực tư nhân hoặc các dự án có khả năng thương mại hóa cao. Nếu chỉ ưu đãi đối với các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước thì phạm vi tác động sẽ khá hạn chế.
“Nếu được triển khai minh bạch, dễ áp dụng, chính sách không đơn thuần là ưu đãi thuế mà sẽ trở thành công cụ quan trọng để Việt Nam xây dựng lực lượng nhân lực chất lượng cao cho các ngành chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, dữ liệu lớn, an ninh mạng và chuyển đổi số”, ông Vũ Thanh Thắng nhận định.
Ưu đãi thuế chỉ phát huy hiệu quả khi đi vào cuộc sống
Để chính sách miễn thuế được thực hiện đúng đối tượng, Nghị định số 253/2026/NĐ-CP không chỉ quy định các khoản thu nhập được miễn thuế mà còn làm rõ điều kiện áp dụng, hồ sơ chứng minh và trách nhiệm của tổ chức, doanh nghiệp trong việc xác định đối tượng được hưởng ưu đãi.
 |
| Ngành Thuế triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ người nộp thuế thực hiện nghĩa vụ thuế một cách thuận lợi. |
Đối với các nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không sử dụng ngân sách nhà nước, doanh nghiệp phải xây dựng quy chế quản lý nhiệm vụ nghiên cứu, lưu giữ đầy đủ hồ sơ, tài liệu chứng minh quá trình tổ chức thực hiện cũng như xác định đúng cá nhân trực tiếp tham gia nhiệm vụ.
Cơ quan Thuế sẽ thực hiện hậu kiểm trên cơ sở hồ sơ, tài liệu do doanh nghiệp cung cấp. Cách tiếp cận này vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động triển khai hoạt động nghiên cứu, vừa bảo đảm kiểm soát, hạn chế việc lợi dụng chính sách để trục lợi.
Là người trực tiếp tham gia phát triển sản phẩm công nghệ tại một doanh nghiệp khởi nghiệp, anh Nguyễn Quang Minh (30 tuổi, ở Hà Nội) chia sẻ, điều anh quan tâm nhất không phải chỉ là khoản thuế được miễn, mà là việc Nhà nước đã chính thức ghi nhận giá trị của những người làm nghiên cứu và phát triển công nghệ.
"Những người làm công nghệ thường phải dành nhiều năm cho nghiên cứu, thử nghiệm, chấp nhận thất bại trước khi tạo ra sản phẩm. Khi chính sách thuế hướng đến việc khuyến khích lực lượng này, đó không chỉ là hỗ trợ về tài chính mà còn là sự ghi nhận đối với giá trị của lao động sáng tạo”, anh Nguyễn Quang Minh cho hay.
Ở góc độ chuyên gia, TS. Trần Trung Kiên, Giám đốc Chương trình đào tạo thuế, Khoa Tài chính công, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, việc miễn thuế cho nhân lực công nghệ số, nhân lực công nghệ cao và hoạt động đổi mới sáng tạo cho thấy định hướng phát triển đã tiệm cận với xu hướng quốc tế.
Tuy nhiên, miễn thuế chỉ là điều kiện cần, điều quan trọng hơn là phải xây dựng được hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ hấp dẫn, từ cơ chế đầu tư cho nghiên cứu, môi trường làm việc, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đến khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Mặt khác, để bảo đảm chính sách được thực thi đúng đối tượng, Nhà nước cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về nhà khoa học, chuyên gia và doanh nghiệp đổi mới sáng tạo; đồng thời tăng cường phối hợp giữa cơ quan Thuế với Bộ Khoa học và Công nghệ cũng như các bộ, ngành liên quan trong việc xác nhận đối tượng được hưởng ưu đãi.
Cơ chế hậu kiểm định kỳ và chế tài xử lý nghiêm các vi phạm cũng cần được thiết kế đồng bộ nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và sử dụng hiệu quả nguồn lực ngân sách.
