Thiết lập “lưới lọc số” trước áp lực trong thương mại điện tử xuyên biên giới

Hóa giải nghịch lý giữa tốc độ thông quan và yêu cầu kiểm soát

TMĐT xuyên biên giới tại Việt Nam đang trải qua giai đoạn bùng nổ chưa từng có. Theo báo cáo định kỳ của Cục Hải quan cập nhật đến cuối năm 2025, lưu lượng hàng hóa giao dịch qua các sàn TMĐT quốc tế tràn vào Việt Nam qua đường bưu chính và chuyển phát nhanh đã chạm ngưỡng trung bình 4,8 đến 5,2 triệu vận đơn mỗi ngày.

Đặc thù của loại hình này là các đơn hàng siêu nhỏ, giá trị khai báo thường dưới 1 triệu đồng để tận dụng chính sách miễn thuế và quy trình kiểm tra rút gọn. Đây chính là khe hở mà các đối tượng kinh doanh hàng giả, hàng nhái triệt để lợi dụng để thẩm lậu hàng xâm phạm SHTT vào nội địa một cách công khai.

Kiểm soát SHTT dựa trên nguyên tắc quản trị rủi ro.

Trước áp lực khổng lồ này, Điều 14 Thông tư số 06/2026/TT-BTC sửa đổi, bổ sung Thông tư 13/2015/TT-BTC đã luật hóa giải pháp mang tính cách mạng: Kiểm soát SHTT dựa trên nguyên tắc quản trị rủi ro. Sự chuyên sâu của quy định này nằm ở việc dịch chuyển trọng tâm kiểm soát từ kiểm tra thực tế kiện hàng sang phân tích dữ liệu định danh số. Theo đó, hệ thống dữ liệu điện tử của cơ quan Hải quan sẽ không dừng hàng hóa dàn trải mà tập trung sàng lọc các chỉ số rủi ro định danh dựa trên kho tài nguyên số đã được thiết lập tại Điều 10.

Dẫn chứng thực tiễn từ đại án TMĐT, vào tháng 11/2023, Cục Hải quan TP. Hà Nội (nay là Chi cục Hải quan khu vực I) phối hợp cùng Đội Kiểm soát chống buôn lậu khu vực miền Bắc (Đội 1) Cục Điều tra chống buôn lậu (nay là Tổ Kiểm soát chống buôn lậu khu vực miền Bắc, Chi cục Điều tra chống buôn lậu) đã triệt phá một đường dây hàng giả quy mô lớn tại kho hàng hóa bưu chính sân bay quốc tế Nội Bài. Tại đây, lực lượng chức năng đã thu giữ hơn 10.200 sản phẩm gồm túi xách, giày dép, kính mắt mang nhãn hiệu Gucci, Louis Vuitton, Dior. Thủ đoạn của đối tượng là xé lẻ hàng hóa thành hơn 3.000 kiện hàng nhỏ, khai báo là phụ kiện thời trang giá rẻ và sử dụng tên người nhận giả tại khắp các tỉnh thành từ Bắc chí Nam.

Nếu không có cơ chế quản trị rủi ro tại Thông tư số 06/2026/TT-BTC, việc phát hiện hàng giả trong biển đơn hàng TMĐT là nhiệm vụ bất khả thi. Quy định mới cho phép cơ quan Hải quan thiết lập “Blacklist điện tử” liên thông quốc tế. Khi một đơn hàng có thông tin người gửi trùng khớp với dữ liệu vi phạm đã lưu hoặc lộ trình vận chuyển bắt nguồn từ các kho hàng “nhạy cảm” tại biên giới, hệ thống sẽ tự động kích hoạt lệnh dừng hàng. Việc định nghĩa căn cứ rõ ràng để tạm dừng một kiện hàng TMĐT tại Điều 14 Thông tư số 06/2026/TT-BTC đã được chuẩn hóa bằng thuật toán đối soát: tần suất gửi hàng, sự bất thường về giá khai báo so với giá trị thực của nhãn hiệu bảo hộ và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp chuyển phát. Điều này giúp bảo vệ thị trường mà không làm nghẽn dòng chảy logistics vốn yêu cầu tốc độ tính bằng giây.

Trách nhiệm của sàn thương mại điện tử

Thông tư số 06/2026/TT-BTC không chỉ tác động đến cơ quan quản lý mà còn tạo ra một “gọng kìm” pháp lý buộc các sàn TMĐT như TikTok Shop, Shopee, Lazada và các doanh nghiệp bưu chính (EMS, Viettel Post...) phải nâng cao trách nhiệm tự rà soát. Tại bản đánh giá tác động (tháng 9/2025), Bộ Tài chính khẳng định, việc quy định rõ trách nhiệm cập nhật dữ liệu tại Điều 9 Thông tư số 06/2026/TT-BTC là nhằm thúc đẩy tính tự giác của các chủ thể trung gian trong chuỗi cung ứng.

Bởi khi một lô hàng bị tạm dừng tại biên giới và xác định là hàng giả theo Điều 216 Luật SHTT, toàn bộ chi phí phát sinh bao gồm lưu kho bãi, phí giám định chuyên môn và đặc biệt là chi phí tiêu hủy hàng hóa (theo quy trình khắt khe tại Điều 64 Luật SHTT) sẽ được truy thu từ người nhập khẩu hoặc đơn vị bưu chính đại diện nếu không xác định được chủ hàng thực sự. Đây là “đòn bẩy kinh tế” buộc các doanh nghiệp logistics phải siết chặt quy trình đầu vào.

Thực tế ghi nhận, vào tháng 6/2024, Cục Quản lý thị trường TP. Hồ Chí Minh (nay là Chi cục Quản lý thị trường TP. Hồ Chí Minh) phối hợp cùng Công an quận 1 TP. Hồ Chí Minh đã tiến hành kiểm tra đột xuất và triệt phá các kho hàng tại chung cư cao cấp thuộc quận 4 và các tuyến phố thời trang sầm uất. Các kho hàng này là tổng kho chuyên phân phối hàng giả nhãn hiệu cao cấp cho các “chiến thần livestream” trên mạng xã hội.

Cục Hải quan cho rằng, nếu cơ chế “lưới lọc số” quy định tại Thông tư số 06/2026/TT-BTC được vận hành đồng bộ, những lô hàng này sẽ bị cô lập ngay từ kho ngoại quan sân bay hoặc cửa khẩu đường bộ.

Việc siết chặt dữ liệu tại biên giới buộc các sàn TMĐT phải áp dụng cơ chế, người bán phải cung cấp thông tin văn bằng bảo hộ điện tử hoặc giấy ủy quyền phân phối (đã được liên thông dữ liệu theo Điều 6 Thông tư số 06/2026/TT-BTC) mới được phép kích hoạt gian hàng hoặc chạy quảng cáo.

Theo dự báo của Cục Hải quan, việc triển khai quyết liệt Thông tư số 06/2026/TT-BTC sẽ giúp giảm 45% lượng hàng giả lưu thông qua kênh TMĐT trong năm đầu tiên. Đây không chỉ là thắng lợi về mặt thực thi pháp luật mà còn là giải pháp căn cơ để bảo vệ các doanh nghiệp sản xuất nội địa chân chính, tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng và đảm bảo nền kinh tế số Việt Nam phát triển bền vững, đóng góp thực chất vào mục tiêu tăng trưởng GDP 8% của quốc gia.