Nâng cao năng lực tuân thủ thuế: Nền tảng cho môi trường kinh doanh minh bạch và bền vững

Công chức Thuế tỉnh Thanh Hóa hỗ trợ người nộp thuế cài đặt eTax mobile.

Tuân thủ thuế không chỉ là hành vi, mà là năng lực

Thời gian qua, việc triển khai hóa đơn điện tử trên phạm vi toàn quốc, mở rộng khai và nộp thuế điện tử đã giúp giảm đáng kể chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời nâng cao hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý. Tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện khai và nộp thuế điện tử hiện đạt khoảng 99,3%, phản ánh sự thay đổi căn bản về phương thức thực hiện nghĩa vụ thuế.

Cùng với đó, việc tiếp cận các chuẩn mực quốc tế trong quản lý thuế đã góp phần nâng cao mặt bằng tuân thủ chung. Những cải cách thể chế quan trọng như Nghị định 132/2020/NĐ-CP về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết hay việc triển khai cơ chế thuế tối thiểu toàn cầu đang tạo nền tảng minh bạch hơn, phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu hội nhập.

Tuy nhiên, theo ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cải cách thủ tục thuế chưa đồng nghĩa với việc nâng cao toàn diện chất lượng tuân thủ. Trên thực tế, tình trạng kê khai sai, nộp chậm vẫn diễn ra. Trong môi trường kinh doanh số, việc kiểm soát doanh thu, dòng tiền và nghĩa vụ thuế tiếp tục đặt ra nhiều thách thức. Các nền tảng số, hoạt động xuyên biên giới và phương thức thanh toán điện tử khiến ranh giới giữa tuân thủ và không tuân thủ trở nên khó nhận diện hơn, đòi hỏi năng lực quản lý và hợp tác cao hơn từ cả hai phía…

Ông Phòng cho rằng, thực tế này cho thấy, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở mức độ chấp hành nghĩa vụ, mà sâu xa hơn là năng lực tuân thủ pháp luật thuế của doanh nghiệp – yếu tố quyết định khả năng “làm đúng ngay từ đầu” và hợp tác hiệu quả với cơ quan Thuế.

Từ yêu cầu quản lý đến văn hóa kinh doanh

Kết quả nghiên cứu về chính sách thuế năm 2025 của Deloitte toàn cầu với hơn 1.100 lãnh đạo và các chuyên gia phụ trách về thuế và tài chính của các tập đoàn, công ty hàng đầu tại 28 quốc gia cho thấy, 82% cho rằng rằng yêu cầu công khai các thông tin thuế sẽ tăng mạnh trong 2–3 năm tới. Trong khi đó, hơn 86% cho rằng chuyển đổi số và tự động hóa thuế là ưu tiên hàng đầu của họ trong thời gian tới. Chỉ có hơn 50% nhấn mạnh việc xây dựng năng lực quản trị thuế bền vững là nền tảng quan trọng cho phát triển bền vững, góp phần xây dựng, bảo vệ thương hiệu và giá trị doanh nghiệp.

Mặt bằng năng lực tuân thủ thuế đã được cải thiện đáng kể nhờ chuyển đổi số và chuẩn hóa thể chế.

“Điều này cho thấy một xu thế toàn cầu: tuân thủ thuế đang chuyển mình từ nghĩa vụ pháp lý” sang “cam kết minh bạch và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp. Các doanh nghiệp toàn cầu hiểu rằng trong kỷ nguyên dữ liệu mở, tuân thủ và minh bạch nghĩa vụ thuế chính là một trong các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến giá trị và danh tiếng của công ty, cũng như xây dựng niềm tin của cổ đông, nhà đầu tư, chính phủ và cộng đồng”, ông Bùi Ngọc Tuấn, Phó Tổng Giám đốc, Dịch vụ Tư vấn Thuế & Pháp lý, Deloitte Việt Nam chia sẻ.

Tại Việt Nam, mặt bằng năng lực tuân thủ đã được cải thiện đáng kể nhờ chuyển đổi số và chuẩn hóa thể chế, song vẫn có sự phân hóa rõ rệt theo quy mô và mức độ phức tạp của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp niêm yết hoặc có vốn đầu tư nước ngoài thường đã đầu tư bài bản cho hệ thống quản trị, áp dụng phần mềm quản lý tích hợp và xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ về thuế.

Nhờ đó, họ có khả năng đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về kê khai, giải trình và kiểm soát rủi ro, dù chi phí tuân thủ không nhỏ.

Ngược lại, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn vận hành theo mô hình kế toán – thuế mang tính sự vụ, phụ thuộc nhiều vào cá nhân hoặc dịch vụ bên ngoài. Việc thiếu dữ liệu chuẩn hóa, quy trình kiểm soát nội bộ và khả năng cập nhật chính sách khiến nhóm doanh nghiệp này dễ rơi vào tình trạng “muốn tuân thủ nhưng dễ sai”, đặc biệt trong bối cảnh chính sách thay đổi nhanh và ngày càng phức tạp.

Để khắc phục các điểm nghẽn về nhận thức, tổ chức và hợp tác trong tuân thủ thuế, các chuyên gia cho rằng cần triển khai giải pháp đồng bộ. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo môi trường chính sách ổn định, minh bạch và dễ dự báo; các tổ chức trung gian làm cầu nối về thông tin, kiến thức và hỗ trợ kỹ thuật; còn doanh nghiệp chủ động xây dựng năng lực nội bộ gắn với quản trị rủi ro.

Ông Hoàng Quang Phòng khuyến nghị, bản thân mỗi doanh nghiệp cần xem việc nâng cao năng lực tuân thủ thuế là một phần của chiến lược quản trị dài hạn. Đầu tư cho con người, dữ liệu và công nghệ không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu pháp lý trước mắt, mà còn giúp giảm rủi ro, nâng cao uy tín và khả năng tiếp cận thị trường, vốn và đối tác trong dài hạn. Khi tư duy “tuân thủ chủ động” được hình thành từ cấp lãnh đạo đến bộ phận thực thi, nghĩa vụ thuế sẽ không còn là gánh nặng, mà trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Ông Hoàng Quang Phòng nhấn mạnh, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng nhất quán trong thiết kế và thực thi. Các quy định mới cần đi kèm hướng dẫn rõ ràng, thống nhất và có lộ trình chuyển tiếp hợp lý, giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị thay vì bị động đối phó.

Cải cách thủ tục hành chính cũng cần gắn với minh bạch hóa quy trình xử lý hồ sơ và tăng cường đối thoại, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ tự nguyện.

Các tổ chức trung gian như VCCI và các hiệp hội ngành nghề cũng giữ vai trò quan trọng trong việc truyền tải chính sách, hỗ trợ kỹ thuật và phản ánh kịp thời những vướng mắc từ thực tiễn.

“Nếu mức độ tuân thủ phản ánh hành vi, thì năng lực tuân thủ thể hiện khả năng và điều kiện nội tại giúp doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ thuế”, ông Hoàng Quang Phòng nhấn mạnh.

Ở góc độ chính sách, Viện Chiến lược và Chính sách Tài chính (Bộ Tài chính) cho rằng, hệ thống thuế Việt Nam cần tiếp tục duy trì các nguyên tắc đánh thuế ổn định, tăng cường tính dự báo và giảm thiểu chi phí tuân thủ để củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Tính nhất quán của chính sách thuế – từ khung pháp lý, thực thi đến thông lệ – được xem là trụ cột quan trọng nhất giúp doanh nghiệp yên tâm đầu tư và mở rộng sản xuất, kinh doanh.