Bước đột phá từ công nghệ soi chiếu
Luật Hải quan 2014 ra đời đã xác lập một hành lang pháp lý vững chắc cho việc thay đổi phương thức kiểm tra thực tế hàng hóa. Thay vì phụ thuộc vào sự hiện diện trực tiếp của con người, Luật quy định việc kiểm tra được thực hiện bằng máy móc, thiết bị kỹ thuật, đặc biệt là biện pháp kiểm tra không xâm nhập bằng máy soi.
Đây là cơ sở cốt lõi để ngành Hải quan đẩy mạnh trang bị máy soi container, máy soi hành lý tại các cửa khẩu, cảng biển và cảng hàng không. Việc ứng dụng công nghệ soi chiếu không chỉ giảm thiểu sự can thiệp vật lý vào hàng hóa mà còn là “chìa khóa” để giải quyết bài toán thông quan nhanh trong bối cảnh khối lượng công việc tăng trưởng quá lớn.
Báo cáo tổng kết thi hành Luật Hải quan 2014 từ Cục Hải quan cho thấy, áp lực của cơ quan Hải quan trong thập kỷ qua là vô cùng lớn. Thống kê chỉ rõ, từ năm 2014 đến nay, hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa có xu hướng tăng mạnh hàng năm. Cụ thể, số lượng tờ khai đã tăng trưởng tới 67%, từ mức 8,4 triệu tờ khai mỗi năm vào năm 2015 lên tới 20,65 triệu tờ khai mỗi năm vào năm 2025.
 |
| Cơ quan Hải quan triển khai thực hiện giám sát bằng camera trực tuyến. |
Trong giai đoạn 2015-2025, trung bình mỗi năm cơ quan Hải quan phải xử lý 13,87 triệu tờ khai, một con số khổng lồ khi so sánh với mức trung bình của giai đoạn 2012-2014 (chỉ khoảng hơn 6 triệu tờ khai/năm). Điều này đồng nghĩa với việc hiệu suất làm việc của hệ thống đã phải tăng gấp đôi để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Đặc biệt theo Ban Pháp chế (Cục Hải quan), sự thành công của Luật Hải quan 2014 còn được thể hiện rõ nét qua sự thay đổi tích cực trong cơ cấu phân luồng kiểm tra. Nếu như ở giai đoạn tiền thực thi (2012-2014), tỷ lệ trung bình là 59,8% luồng Xanh; 29,7% luồng Vàng và 10,5% luồng Đỏ, thì kể từ khi Luật có hiệu lực (1/1/2015), tỷ lệ luồng Đỏ (kiểm tra thực tế) đã giảm xuống chỉ còn khoảng một nửa.
Phân tích chi tiết số liệu cho thấy một lộ trình giảm tải khoa học: Năm 2015, luồng Đỏ chiếm 7,86% trên tổng số 8,68 triệu tờ khai. Đến năm 2021, dù số lượng tờ khai tăng lên 13,37 triệu, tỷ lệ luồng Đỏ vẫn kéo giảm xuống còn 5,38%. Bước sang năm 2024, con số này tiếp tục giảm xuống 3,47% và đạt mức thấp kỷ lục vào năm 2025 với chỉ 2,65% luồng Đỏ trên tổng số 20,26 triệu tờ khai.
Song song với việc giảm áp lực kiểm tra thực tế, tỷ lệ luồng Xanh (thông quan ngay) ghi nhận sự tăng trưởng bền vững và bứt phá ở giai đoạn cuối. Từ mức 54,23% năm 2015, luồng Xanh đã tăng lên 64,42% năm 2021 và chạm mốc 66,9% vào năm 2025. Sự ổn định của luồng Xanh trong ngưỡng 55-60% xuyên suốt nhiều năm và vọt lên gần 67% vào cuối giai đoạn, cho thấy năng lực đánh giá rủi ro và độ tin cậy của thiết bị soi chiếu đã đạt đến trình độ rất cao. Việc giảm dần tỷ lệ luồng Vàng từ 37,91% (năm 2015) xuống còn 30,44% (năm 2025) cũng phản ánh sự minh bạch và tự động hóa trong khâu kiểm tra hồ sơ.
Nhấn mạnh kết quả đạt được của Luật Hải quan, Cục Hải quan cho rằng, máy móc thiết bị không chỉ giúp rút ngắn thời gian thông quan mà còn là công cụ đắc lực để nâng cao hiệu quả kiểm tra, đóng góp trực tiếp vào việc cải thiện môi trường kinh doanh.
Tạo dựng hệ sinh thái giám sát tự động
Đại diện Ban Pháp chế cho rằng, công tác giám sát hải quan theo Luật Hải quan 2014 đã chuyển dịch cơ bản về cả mục tiêu và phương thức vận hành, đặc biệt là tại các địa bàn trọng điểm. Trên cơ sở pháp lý của Luật, các phương thức giám sát hiện đại như seal định vị điện tử, hệ thống camera giám sát trực tuyến và cân điện tử đã được triển khai toàn diện. Việc áp dụng seal định vị điện tử (GPS) là một bước đột phá trong quản lý hàng hóa vận chuyển.
Hệ thống này cho phép cán bộ hải quan theo dõi, giám sát container qua sim định vị GPS theo thời gian thực. Mọi biến động của lô hàng từ cửa khẩu đi đến cửa khẩu đích đều được ghi nhận trực tuyến, dữ liệu này không chỉ hỗ trợ giám sát 24/7 mà còn là bằng chứng pháp lý quan trọng để xử lý các vụ việc vi phạm.
Hiệu quả của seal định vị điện tử được chứng minh qua việc khắc phục triệt để những hạn chế của phương pháp niêm phong truyền thống. Tín hiệu truyền về liên tục giúp cơ quan Hải quan kiểm soát toàn bộ quá trình di chuyển, tạo sức răn đe mạnh mẽ đối với các hành vi gian lận, rút ruột hoặc đánh tráo hàng hóa trong quá trình vận chuyển. Thực tế triển khai cho thấy 100% hàng hóa gắn seal định vị điện tử đều đi đúng lộ trình và thời gian đã đăng ký; không phát hiện bất kỳ trường hợp can thiệp trái phép nào vào container. Điều này đảm bảo an ninh tuyệt đối cho hàng hóa chịu sự giám sát hải quan, đồng thời giảm thiểu nhân lực tuần tra thủ công.
Bên cạnh đó, hệ thống camera giám sát đã góp phần quan trọng vào việc minh bạch hóa nghiệp vụ hải quan. Hệ thống này hỗ trợ đắc lực trong việc giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện vận tải và hàng hóa ra vào kho ngoại quan. Việc ứng dụng camera không chỉ nâng cao năng lực kiểm soát mà còn rút ngắn thời gian thông quan, giải phóng hàng hóa nhanh chóng, tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp.
Đặc biệt, việc vận hành Hệ thống quản lý tự động kho, bãi, cảng (VASSCM) đã tạo ra sự kết nối đồng bộ giữa quy trình quản lý của hải quan và quy trình vận hành của doanh nghiệp cảng, kho bãi.
VASSCM cho phép cơ quan Hải quan quản lý xuyên suốt chuỗi cung ứng hàng hóa từ khi khai báo manifest điện tử cho đến khi ra khỏi khu vực giám sát. Hệ thống giúp nắm bắt kịp thời các thông tin về vị trí lưu giữ, tình trạng hàng tồn, hay các thay đổi nguyên trạng bao bì. Trước đây, nhiều công đoạn nghiệp vụ như dỡ hàng từ phương tiện hay đưa hàng ra khỏi khu vực giám sát phải thực hiện thủ công qua văn bản giấy, thì nay đã được tự động hóa hoàn toàn.
Sự thay đổi này giúp loại bỏ triệt để các thủ tục rườm rà, giảm áp lực cho công chức và cho phép cơ quan Hải quan tối ưu hóa nguồn nhân lực cho các bộ phận nghiệp vụ chuyên sâu khác. Có thể khẳng định, sự kết hợp giữa thiết bị kiểm tra hiện đại và hệ thống giám sát tự động đã hiện thực hóa mục tiêu quản lý hải quan hiện đại, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật nhưng vẫn thúc đẩy giao thương phát triển mạnh mẽ, Cục Hải quan khẳng định.
