Hoàn thiện thể chế: Nền tảng cho mô hình hải quan hiện đại

Hội thảo lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan tổ chức ngày 11/6/2026 tại Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Áp lực đồng bộ hệ thống pháp lý

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Cục Hải quan đã dồn lực phối hợp chặt chẽ với Bộ Tư pháp, Văn phòng Chính phủ và các bộ, ngành liên quan để triển khai Chương trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật. Công tác thể chế quy chuẩn được xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, đóng vai trò “xương sống” cho mọi hoạt động nghiệp vụ. Kết quả lớn nhất trong giai đoạn này là việc hoàn thiện hồ sơ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan năm 2014.

Tiến trình lập pháp được thực hiện chặt chẽ qua nhiều bước: Lấy ý kiến thẩm định của Bộ Tư pháp, trình xin ý kiến Ban Thường vụ Đảng ủy Bộ Tài chính và tổ chức các phiên rà soát, đánh giá nội dung tiếp thu giải trình. Đến ngày 24/6/2026, Bộ Tài chính đã chính thức ban hành Tờ trình Chính phủ số 411/TTr-CP về dự án Luật này, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lộ trình cải cách hành chính ngành Tài chính.

Bên cạnh luật khung, hệ thống văn bản dưới luật điều chỉnh các lĩnh vực giao thương then chốt cũng được xây dựng đồng loạt để tạo tính liên thông. Điển hình là nhóm 5 văn bản quy phạm pháp luật cốt lõi bao gồm:

Dự thảo Nghị định về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu giao dịch qua thương mại điện tử (đã có Công văn số 8815/BTC-CHQ ngày 25/6/2026 báo cáo Chính phủ).

Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 100/2020/NĐ-CP về kinh doanh hàng miễn thuế (đã có công văn số 8735/BTC-CHQ ngày 24/6/2026).

Dự thảo Nghị định thay thế số 85/2019/NĐ-CP quy định thực hiện thủ tục hành chính theo Cơ chế một cửa quốc gia, cơ chế một cửa ASEAN và kiểm tra chuyên ngành.

Dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 68/2016/NĐ-CP và Nghị định số 67/2020/NĐ-CP về điều kiện kinh doanh hàng miễn thuế, kho, bãi, địa điểm kiểm tra, giám sát hải quan (đã có công văn số 8892/BTC-CHQ gửi Bộ Tư pháp ngày 26/6/2026).

Dự thảo Thông tư sửa đổi Thông tư số 50/2018/TT-BTC về chỉ tiêu thông tin, mẫu chứng từ khai báo phương tiện xuất nhập cảnh, quá cảnh (đã phát hành Công văn số 7871/BTC-CHQ ngày 10/6/2026 để đôn đốc ý kiến các bộ, ngành liên quan).

Theo Cục Hải quan, sự bùng nổ của các mô hình kinh tế mới và lưu lượng hàng hóa giao thương xuyên biên giới tăng mạnh đã đặt hệ thống quy chuẩn hiện hành trước những yêu cầu thay đổi cấp bách.

Chia sẻ về những thách thức kỹ thuật và áp lực thực tế trong quá trình xây dựng văn bản, đại diện Ban Pháp chế (Cục Hải quan) phân tích, ngoài việc đảm bảo đúng quy trình, quy chuẩn, cơ quan soạn thảo phải trực tiếp đi khảo sát thực tế tại các chi cục hải quan cửa khẩu trọng điểm như Chi cục Hải quan khu vực XV, II, VIII theo đề nghị của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội nhằm bảo đảm tính khả thi khi luật đi vào cuộc sống.

Bên cạnh đó, khối lượng lớn quy trình, quy chế nghiệp vụ nội bộ cũng cần được sửa đổi đồng bộ để phù hợp với mô hình tổ chức mới. Trong thời gian ngắn, việc đánh giá đầy đủ tác động, tính phù hợp và tính thống nhất của các văn bản sửa đổi này với toàn bộ hệ thống pháp luật hiện hành của các bộ, ngành khác là một áp lực rất lớn để tránh rủi ro phát sinh chồng chéo, mâu thuẫn trong quá trình thực thi thực tế, đại diện Ban Pháp chế nhấn mạnh.

Đảm bảo đúng tiến độ trình Quốc hội

Dù tiến độ 6 tháng đầu năm được đảm bảo theo đúng lộ trình, Cục Hải quan vẫn thẳng thắn nhận diện những nút thắt nội tại về mặt thời gian và độ trễ chính sách. Hiện nay, một số quy định, quy chế nghiệp vụ nội bộ chưa thể điều chỉnh ngay do phải chờ các văn bản quy phạm cấp trên (Luật, Nghị định, Thông tư) được thông qua và có hiệu lực thi hành. Thực trạng này đòi hỏi tiến độ phê duyệt ở các cấp thẩm quyền cần được đẩy nhanh hơn nữa trong giai đoạn then chốt tiếp theo.

Doanh nghiệp đóng góp ý kiến hoàn thiện dự thảo Luật Hải quan sửa đổi.

Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hải quan năm 2014, Cục Hải quan hiện đang chờ ý kiến tham gia từ các Thành viên Chính phủ theo Phiếu lấy ý kiến số 528/PLYK/2026 ngày 25/6/2026. Ngay sau khi nhận được đầy đủ phản hồi, Cục Hải quan sẽ lập tức tổng hợp, giải trình, tiếp thu và hoàn thiện hồ sơ để kịp thời gửi các Ủy ban của Quốc hội tiến hành thẩm tra theo đúng quy trình lập pháp.

Nhận diện rõ bối cảnh và các thách thức đan xen, Cục Hải quan đã thiết lập lộ trình lập pháp cốt lõi cho nửa cuối năm 2026. Toàn bộ nguồn lực sẽ được tập trung tối đa để dứt điểm các vướng mắc pháp lý, định hình rõ nét kiến trúc pháp lý toàn diện phục vụ cho chiến lược hiện đại hóa toàn ngành.

Định hướng về mục tiêu chiến lược và các giải pháp dài hạn, ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan khẳng định, cơ quan Hải quan xác định hoàn thiện thể chế, chính sách là điều kiện tiên quyết, nền tảng vững chắc để vận hành mô hình Hải quan số và Cửa khẩu thông minh theo đúng tinh thần và các mục tiêu chiến lược về hiện đại hóa ngành Hải quan. Trọng tâm cốt lõi của Cục Hải quan từ nay đến cuối năm là tập trung tối đa nguồn lực, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan thẩm tra để hoàn thành đúng hạn dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan năm 2014, bảo đảm tiến độ trình Quốc hội vào tháng 8/2026.

Đồng thời, Cục Hải quan sẽ chủ động tham mưu xây dựng, ban hành đồng bộ các văn bản dưới luật, đặc biệt là các Nghị định hướng dẫn thi hành liên quan đến quản lý hải quan đối với thương mại điện tử xuyên biên giới, tối ưu hóa công tác kiểm tra chuyên ngành và quản lý hải quan hiện đại. Việc khơi thông dòng chảy thể chế pháp lý chính là chìa khóa để bảo đảm sự đồng bộ, thông suốt, giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phí và thời gian thông quan, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh cho nền kinh tế, ông Nguyễn Thành Hưng chia sẻ thêm.