 |
| Đề xuất chỉ tiêu kỹ thuật riêng cho từng dạng sản phẩm khoáng sản xuất khẩu. Ảnh minh họa: D.Hưng. |
Tài nguyên khoáng sản là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển công nghiệp và kinh tế - xã hội, đồng thời có ý nghĩa đối với việc bảo đảm an ninh tài nguyên, quốc phòng, an ninh và bảo vệ môi trường. Do đó, việc khai thác, chế biến, sử dụng và xuất khẩu khoáng sản phải được quản lý thống nhất, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả; đồng thời bảo đảm an ninh tài nguyên, duy trì nguồn nguyên liệu phục vụ phát triển các ngành công nghiệp trong nước và thúc đẩy đầu tư chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng.
Đến nay, cùng với thay đổi và yêu cầu quản lý phát sinh từ thực tiễn, đặt ra sự cần thiết phải thay thế các quy định hiện hành để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và tính khả thi trong tổ chức thực hiện.
Hiện, Bộ Công Thương đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định danh mục, chỉ tiêu kỹ thuật đối với khoáng sản xuất khẩu và đất hiếm, dự kiến thay thế Thông tư số 23/2021/TT-BCT và Thông tư số 45/2023/TT-BCT. Ngoài danh mục, chỉ tiêu kỹ thuật khoáng sản xuất khẩu, dự thảo còn quy định tiêu chuẩn chế biến sâu đất hiếm và chế độ báo cáo hoạt động chế biến, xuất khẩu khoáng sản.
Đáng chú ý, theo Điều 3 dự thảo, các chỉ tiêu tại Phụ lục I phục vụ nhận diện, kiểm tra sản phẩm khoáng sản chiến lược, quan trọng có nguồn gốc khai thác trong nước, không làm thay đổi danh mục và mức độ chế biến được phép xuất khẩu do Thủ tướng Chính phủ quyết định, qua đó giúp phân định thẩm quyền quyết định danh mục với việc quy định chỉ tiêu nhận diện sản phẩm.
Theo lãnh đạo Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), cần phân định rõ thẩm quyền; đảm bảo các quy định của Thông tư cần thống nhất với danh mục và mức độ chế biến khoáng sản do Thủ tướng Chính phủ quyết định; đồng thời việc xây dựng các tiêu chuẩn chế biến sâu đối với đất hiếm và chế độ báo cáo phải có căn cứ pháp lý, phù hợp thực tiễn và khả thi trong quá trình thực hiện.
Sự phân định thẩm quyền có ý nghĩa khi doanh nghiệp đối chiếu điều kiện xuất khẩu, đáp ứng hàm lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cần được xem xét cùng danh mục, mức độ chế biến được phép thay vì chỉ dựa vào kết quả phân tích thành phần để kết luận sản phẩm đủ điều kiện xuất khẩu.
Dự thảo yêu cầu việc nhận diện khoáng sản xuất khẩu được thực hiện trên cơ sở đối chiếu tên khoáng sản, khoáng vật, quặng và sản phẩm sau chế biến với thành phần, đặc tính kỹ thuật, mức độ chế biến và mục đích sử dụng.
Chẳng hạn, Phụ lục I đề xuất thiếc kim loại chưa gia công, không hợp kim có hàm lượng thiếc tối thiểu 99,85% khối lượng, đầy là nguyên liệu phục vụ các ngành điện tử, sản xuất vật liệu hàn, mạ và hợp kim. Với đồng tinh luyện dạng cathode hoặc phần cathode, mức đề xuất là 99,99%, kèm đặc tính nhận diện để phân biệt với phế liệu, hợp kim và tấm đồng cán.
Quy định kết hợp thành phần và trạng thái sản phẩm giúp làm rõ đối tượng kiểm tra, thay vì chỉ nhìn vào tên thương mại. Đối với khoáng sản khác, Phụ lục II đề xuất yêu cầu theo từng sản phẩm; sản phẩm tiếp tục chế biến từ khoáng sản đã đáp ứng phụ lục này không bắt buộc phải có tên trong phụ lục, nhưng việc xuất khẩu vẫn tuân thủ pháp luật liên quan.
Nguồn nguyên liệu cũng được tách bạch. Sản phẩm chế biến hoàn toàn từ khoáng sản nhập khẩu và hàng gia công cho thương nhân nước ngoài thực hiện theo pháp luật về quản lý ngoại thương, hải quan và pháp luật liên quan. Với nguyên liệu hỗn hợp, quy định áp dụng căn cứ nguồn gốc nguyên liệu, đặc tính sản phẩm; việc phối trộn không loại trừ quy định xuất khẩu đối với khoáng sản khai thác trong nước.
 |
| Quy định mới kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp nắm rõ chỉ tiêu nào để đối chiếu với quy định xuất khẩu. Ảnh minh họa: D.Hưng. |
Đối với đất hiếm, Phụ lục III dự thảo xây dựng năm bảng tiêu chuẩn cho oxit riêng rẽ, kim loại riêng rẽ, hợp kim, bột hợp kim và nam châm vĩnh cửu. Các tiêu chí được thiết kế theo đặc điểm từng nhóm, thay vì áp dụng một ngưỡng chung cho mọi sản phẩm.
Ở nhóm oxit riêng rẽ, dự thảo phân biệt tổng hàm lượng oxit đất hiếm trong sản phẩm với tỷ lệ oxit mục tiêu trong tổng lượng đó. Ví dụ, neodym oxit được đề xuất có tổng hàm lượng oxit đất hiếm tối thiểu 99% khối lượng, đồng thời tỷ lệ neodym oxit trên tổng oxit đất hiếm tối thiểu 99%. Riêng scandi oxit áp dụng hàm lượng tuyệt đối từ 99,9% khối lượng.
Hai chỉ tiêu này phản ánh những yêu cầu khác nhau: lượng oxit đất hiếm trong sản phẩm và mức độ tách riêng oxit cần thu nhận. Vì vậy, khi đánh giá khả năng đáp ứng dự thảo, doanh nghiệp cần đối chiếu đúng cơ sở tính; không đồng nhất hàm lượng tổng với độ tinh khiết của thành phần mục tiêu.
Với hợp kim và bột hợp kim, dự thảo yêu cầu vật liệu đã hình thành hợp kim, không phải hỗn hợp cơ học của nguyên liệu. Nhóm bột hợp kim còn có tiêu chí kích thước hạt; nam châm vĩnh cửu được đánh giá bằng các đặc tính từ như từ dư, lực kháng từ nội tại và tích năng lượng từ cực đại.
Như vậy, yêu cầu chế biến sâu được cụ thể hóa cả về thành phần lẫn tính chất sản phẩm. Về thực thi, những nội dung cần được góp ý kỹ là khả năng thử nghiệm, phương pháp đo và mức độ phù hợp với từng dây chuyền. Tiêu chuẩn càng cụ thể càng cần cách xác định thống nhất, giúp doanh nghiệp chủ động tính toán đầu tư và kiểm soát chất lượng.
Cùng với tiêu chuẩn sản phẩm, Điều 8 dự thảo đề xuất cơ sở chế biến báo cáo hằng năm, chậm nhất ngày 15/1 năm tiếp theo; thương nhân phát sinh xuất khẩu báo cáo hằng quý, chậm nhất ngày 15 tháng đầu quý sau. Quý không phát sinh xuất khẩu không phải báo cáo. Cơ quan tiếp nhận không yêu cầu cung cấp lại thông tin, dữ liệu trùng lặp đã có hoặc có thể khai thác hợp pháp từ hệ thống nhà nước.
Lãnh đạo Cục Công nghiệp cho biết, Cục sẽ phối hợp với các đơn vị liên quan tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Thông tư và hồ sơ kèm theo trên cơ sở ý kiến của Tổ soạn thảo, trước khi đăng tải, gửi lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, tổ chức, doanh nghiệp và các đối tượng chịu tác động trực tiếp theo quy định.
Dự thảo dự kiến hiệu lực trong năm 2027. Đối với tờ khai hải quan xuất khẩu đã được đăng ký hợp lệ trước thời điểm Thông tư có hiệu lực và còn giá trị theo quy định của pháp luật về hải quan, chính sách quản lý hàng hóa xuất khẩu được áp dụng theo quy định của pháp luật có hiệu lực tại thời điểm đăng ký tờ khai hải quan.
Khi được ban hành và áp dụng, Thông tư được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp biết từng sản phẩm khoáng sản cần đạt chỉ tiêu nào để đối chiếu với quy định xuất khẩu, đồng thời tạo căn cứ để cơ quan quản lý nhận diện và kiểm tra hàng hóa nhất quán. Riêng với đất hiếm, tiêu chuẩn cụ thể cho từng dạng sản phẩm sẽ giúp doanh nghiệp xác định yêu cầu về công nghệ và chất lượng đầu ra khi đầu tư chế biến sâu. Đây là điều kiện để quy định vừa thuận lợi khi thực hiện, vừa khuyến khích doanh nghiệp nâng giá trị khoáng sản qua chế biến.
