Đòn bẩy kép nâng tầm logistics và xuất khẩu Việt trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI.

Quy mô thương mại tăng, áp lực logistics lớn dần

Logistics Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi khi quy mô thương mại ngày càng mở rộng, trong khi áp lực về chi phí, tốc độ giao hàng và tiêu chuẩn xanh trong chuỗi cung ứng quốc tế gia tăng.

Tại Diễn đàn định hình kỷ nguyên hạ tầng số và logistics thông minh trong chuỗi cung ứng, do Khoa Thuế - Hải quan, Học viện Tài chính tổ chức ngày 10/11, TS. Nguyễn Duy Hồng, Phó Trưởng ban Đào tạo Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA), Giám đốc vận hành Công ty TNHH YCH-Ptrotrade cho rằng: Chuyển đổi kép, kết hợp số hóa với chuyển đổi xanh, là hướng đi cần thiết để tái cấu trúc hoạt động logistics, nâng cao hiệu quả vận hành và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Phân tích về sự khác biệt giữa logistics truyền thống và logistics số, TS. Nguyễn Duy Hồng cho rằng, điểm cốt lõi nằm ở khả năng kết nối, quản lý và khai thác dữ liệu. Nếu mô hình truyền thống phụ thuộc nhiều vào lao động trực tiếp, quy trình thủ công và dữ liệu phân tán, logistics số hướng đến tự động hóa, kết nối liên thông và điều hành theo thời gian thực.

Theo đó, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, internet vạn vật, điện toán đám mây, bản sao số và chuỗi khối có thể hỗ trợ doanh nghiệp dự báo nhu cầu, tối ưu tuyến vận tải, quản lý tồn kho, giám sát hàng hóa và truy xuất nguồn gốc. Đây không chỉ là công cụ nâng cao hiệu suất mà còn giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt hơn chi phí và chất lượng dịch vụ trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, số hóa không thể triển khai dàn trải. TS. Nguyễn Duy Hồng đề xuất doanh nghiệp thực hiện theo 3 bước: xây dựng nền tảng, tích hợp và tối ưu hóa. Trước hết cần chuẩn hóa quy trình, thống nhất dữ liệu và hình thành hệ thống quản lý cốt lõi; tiếp đó kết nối các hệ thống, thiết bị và đối tác. Chỉ khi nền tảng vận hành ổn định, doanh nghiệp mới có thể khai thác sâu AI, học máy và bản sao số để nâng cao năng lực dự báo, điều hành.

Yêu cầu này xuất phát từ sức ép ngày càng lớn đối với hoạt động logistics. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%; nhập khẩu đạt 511,31 tỷ USD, tăng 37,4%.

Cùng với số hóa, chuyển đổi xanh cần trở thành một phần trong chiến lược quản trị logistics. Theo chuyên gia, trọng tâm là sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm phát thải trong vận tải, phát triển kho vận xanh và tổ chức logistics ngược. Việc khai thác dữ liệu giúp doanh nghiệp nhận diện công đoạn tiêu hao nhiều nhiên liệu, điều chỉnh tuyến vận chuyển, hạn chế phương tiện chạy rỗng và nâng cao hệ số sử dụng phương tiện. Vì vậy, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cần được triển khai đồng bộ, thay vì tách thành hai chương trình đầu tư riêng biệt.

Quy mô thương mại vượt mốc 1.000 tỷ USD đồng nghĩa với nhu cầu vận tải, lưu kho, giao nhận và kết nối chuỗi cung ứng tiếp tục gia tăng. Trong khi đó, chi phí logistics của Việt Nam hiện tương đương 16-17% GDP, cao hơn mức bình quân thế giới khoảng 10-12%. Khoảng cách này cho thấy dư địa cải thiện hiệu quả logistics còn đáng kể, đồng thời phản ánh áp lực chi phí mà doanh nghiệp phải đối mặt khi quy mô hàng hóa ngày càng lớn.

Những hạn chế về kết nối hạ tầng và tổ chức vận hành tiếp tục làm gia tăng chi phí. Hàng hóa còn mất nhiều thời gian tại các khâu giao nhận, trung chuyển và chờ hoàn thành thủ tục. Kết nối giữa vùng sản xuất, khu công nghiệp, trung tâm logistics với cảng biển, ga đường sắt và cửa khẩu chưa đồng bộ. Các dịch vụ vận tải, kho bãi, giao nhận cũng chưa được phối hợp hiệu quả để tối ưu toàn bộ hành trình.

Đáng chú ý, sức ép đối với logistics không còn chỉ nằm ở giá cước hay thời gian giao hàng. Các đối tác quốc tế ngày càng quan tâm đến khả năng chứng minh nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, mức tiêu thụ năng lượng và lượng phát thải trong chuỗi cung ứng. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyển từ quản lý từng khâu riêng lẻ sang kiểm soát toàn bộ dòng hàng hóa và dữ liệu liên quan.

Nếu vẫn duy trì dữ liệu phân tán, quy trình thủ công và thiếu kết nối giữa các khâu, doanh nghiệp sẽ khó kiểm soát chi phí, tối ưu nguồn lực cũng như đáp ứng yêu cầu của thị trường. Do đó, chuyển đổi kép không đơn thuần là đầu tư công nghệ hay thay đổi phương tiện vận tải, mà là quá trình tái tổ chức hoạt động logistics trên nền tảng dữ liệu, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải.

Khi được triển khai đúng lộ trình, chuyển đổi số sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp nhận diện điểm nghẽn và tối ưu vận hành; chuyển đổi xanh giúp giảm tiêu hao năng lượng, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường. Sự kết hợp này sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách chi phí logistics, nâng cao chất lượng dịch vụ và tăng khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hệ thống kho hiện đại của Vietnam Post Logistics đáp ứng nhu cầu chuyển phát hàng hóa đến khách hàng. Ảnh: Vietnam Post.

Doanh nghiệp xuất khẩu cần bắt đầu từ những khâu thiết yếu

Từ góc độ phát triển hạ tầng số, chia sẻ tại Diễn đàn định hình kỷ nguyên hạ tầng số và logistics thông minh trong chuỗi cung ứng ngày 10/11, ông Nguyễn Anh Tuấn, nhà sáng lập kiêm Giám đốc Công ty CP Công nghệ VTGO Việt Nam cũng cho rằng, đầu tư phần mềm quản lý kho hay hệ thống điều hành vận tải sẽ khó phát huy hiệu quả nếu dữ liệu không thể kết nối với đối tác, cảng biển và các đơn vị liên quan.

Theo ông Tuấn, phát triển hạ tầng vật chất cần song hành với hạ tầng dữ liệu, năng lực kết nối và cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp logistics, doanh nghiệp sản xuất và đơn vị cung cấp công nghệ. Những vấn đề cần giải quyết gồm định danh số, năng lực số, mạng lưới kết nối, hồ sơ số và quản trị dữ liệu thống nhất.

Định hướng này cũng được đặt ra trong Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2229/QĐ-TTg ngày 9/10/2025.

Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2035, giá trị tăng thêm của dịch vụ logistics đóng góp 5-7% GDP; tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 12-15% mỗi năm; chi phí logistics giảm còn 12-15% GDP và Việt Nam thuộc nhóm 40 quốc gia dẫn đầu về Chỉ số Hiệu quả Logistics (LPI).

Để đạt mục tiêu này, chuyên gia cho rằng, bên cạnh phát triển hạ tầng giao thông và trung tâm logistics, việc xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng kết nối, chia sẻ là yêu cầu quan trọng. Đây cũng là điều kiện để các doanh nghiệp chuyển từ sử dụng dịch vụ logistics đơn lẻ sang phối hợp trên một mạng lưới cung ứng thống nhất.

Một trong những trở ngại lớn của quá trình chuyển đổi là sự chênh lệch về nguồn lực giữa các doanh nghiệp. Trong khi tập đoàn lớn có điều kiện đầu tư hệ thống quản trị và tự động hóa, doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế về vốn, nhân lực và khả năng tiếp cận công nghệ.

Chỉ ra 4 khó khăn chính (gồm: chi phí đầu tư công nghệ, thiếu nhân lực có kỹ năng số, rủi ro an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu, cùng khả năng liên thông giữa các hệ thống), TS. Nguyễn Duy Hồng cho rằng, với doanh nghiệp xuất khẩu, những hạn chế trên có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cung cấp thông tin về sản phẩm và chuỗi cung ứng cho khách hàng quốc tế.

Từ thực tế đó, chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp cần tập trung vào một số vấn đề trọng tâm. Trước hết, chuẩn hóa dữ liệu về nguyên liệu, xuất xứ, nhà cung cấp, quy trình sản xuất, vận chuyển và phát thải. Đây là cơ sở phục vụ truy xuất nguồn gốc, minh bạch thông tin và đáp ứng yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Tiếp đó, lựa chọn công nghệ theo nhu cầu thực tế, ưu tiên những khâu phát sinh chi phí lớn như quản lý kho, theo dõi đơn hàng, lập kế hoạch vận tải và kiểm soát tồn kho. “Hiệu quả đầu tư cần được đánh giá bằng các chỉ tiêu cụ thể như chi phí vận chuyển, thời gian giao hàng, mức tiêu thụ nhiên liệu và lượng phát thải”, TS. Hồng đề cập.

Về logistics xanh, theo chuyên gia, doanh nghiệp cũng cần tối ưu tuyến đường, giảm chuyến xe chạy rỗng, nâng hệ số chất xếp và nghiên cứu sử dụng đường thủy, đường sắt đối với những tuyến hàng phù hợp. Đồng thời, tăng cường chia sẻ dữ liệu, phối hợp kế hoạch sản xuất, vận chuyển và giao nhận với các đối tác để hạn chế tình trạng đứt đoạn thông tin.

TS. Nguyễn Duy Hồng cho rằng, nguồn nhân lực cũng cần được chú trọng. Nhân sự logistics không chỉ cần kiến thức về vận tải, kho bãi và xuất nhập khẩu mà còn phải có khả năng sử dụng dữ liệu, vận hành hệ thống số và phân tích chi phí.

Với quy mô thương mại ngày càng lớn, nâng cao năng lực logistics không còn là yêu cầu riêng của ngành dịch vụ mà đã trở thành điều kiện để hàng hóa Việt Nam duy trì sức cạnh tranh. Chuyển đổi kép cần bắt đầu từ những khâu thiết yếu, phù hợp với nguồn lực từng doanh nghiệp, nhưng phải hướng tới mục tiêu chung là xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch, linh hoạt và ít phát thải.