VEFTA: Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Trọng Nghĩa.

Ưu đãi lớn, nhưng không có một biểu thuế chung

Tại hội thảo do VCCI tổ chức ngày 11/11/2026 tại Hà Nội, với chủ đề “Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) - Cơ hội và Thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam”, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI, nhấn mạnh: “Cửa mở chưa có nghĩa là hàng hóa tự đi qua”. Khảo sát của VCCI cho thấy, khoảng một phần ba doanh nghiệp chưa tận dụng ưu đãi FTA do không đáp ứng quy tắc xuất xứ hoặc thiếu thông tin. Lợi thế trên văn bản không tự chuyển thành sức cạnh tranh.

EFTA là thị trường thu nhập cao, coi trọng chất lượng, an toàn và phát triển bền vững. Bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho biết, thương mại Việt Nam - EFTA giai đoạn 2023-2024 đạt gần 2 tỷ USD. Thụy Sĩ và Na Uy có tiềm năng lớn; Iceland và Liechtenstein phù hợp với hàng chuyên biệt. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang EFTA khoảng 405 triệu USD, chủ yếu là giày dép, dệt may, thủy sản, linh kiện điện thoại, điện tử và cơ khí. Thụy Sĩ có 247 dự án tại Việt Nam, vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD tính đến tháng 9/2026. Cơ hội còn nằm ở đầu tư, công nghệ và quản trị.

Bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế Đối ngoại (Bộ Tài chính) cho biết, EFTA cam kết xóa bỏ thuế ngay hơn 90% dòng thuế, tương đương 93,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Hàng công nghiệp, kể cả thủy sản, dệt may, điện tử, nhựa và cao su về 0% khi Hiệp định có hiệu lực; nhiều nông sản như cà phê, gạo, mật ong, rau quả chế biến được hưởng ưu đãi.

Các đại biểu đại diện cơ quan quản lý, doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng tham dự, đóng góp ý kiến tại Hội thảo. Ảnh: Trọng Nghĩa.

EFTA có ba biểu thuế: Thụy Sĩ và Liechtenstein dùng chung; Na Uy, Iceland mỗi nước một biểu. Tỷ lệ dòng thuế nông nghiệp xóa bỏ ngay lần lượt là 40%, 53% và 74%. Doanh nghiệp phải tra đúng mã HS, biểu thuế từng nước và tính giá thành theo thị trường.

Việt Nam xóa thuế nhập khẩu ngay gần 40% dòng thuế, số còn lại giảm theo lộ trình tối đa 15 năm; thuế xuất khẩu giảm với 69 dòng thuế trong 5, 10 hoặc 15 năm. Bà Nguyễn Phương Linh cho biết, Bộ Tài chính đang soạn hai biểu thuế ưu đãi và hướng dẫn thực thi. VEFTA có hiệu lực sau 60 ngày kể từ khi hai bên thông báo hoàn tất thủ tục phê chuẩn, phê duyệt. Doanh nghiệp không nên tính trước ưu đãi vào giá hợp đồng.

Thuế thấp không xóa rào cản, mỗi nước vẫn có quy định riêng về hàng rào kỹ thuật (TBT), an toàn thực phẩm, kiểm dịch (SPS) và hải quan. Nhà nhập khẩu đòi hỏi truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội, nguồn cung ổn định. Thiếu hồ sơ vùng nguyên liệu, chứng nhận hoặc dữ liệu sản xuất, nông sản, gỗ, thủy sản có thể bị mất đơn hàng dù thuế về 0%.

Xuất xứ và tiêu chuẩn là phép thử năng lực thực thi

Theo ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), chương xuất xứ có 31 điều, kèm quy tắc riêng từng mặt hàng (PSR), mẫu C/O và khai báo xuất xứ. Biểu PSR theo Danh mục HS 2022 gồm khoảng 1.440 quy tắc. Doanh nghiệp cần phải xác định đúng tiêu chí xuất xứ thuần túy, chuyển đổi mã số, hàm lượng giá trị khu vực hoặc công đoạn sản xuất; nơi đóng gói không quyết định xuất xứ.

Ông Nguyễn Hoàng Hà, Phó Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu chia sẻ về quy tắc xuất xứ trong Hiệp định VEFTA. Ảnh: Trọng Nghĩa.

Cơ chế cộng gộp cho phép hàng phi nông nghiệp Việt Nam sử dụng nguyên liệu có xuất xứ ASEAN, EU theo điều kiện Hiệp định; EFTA được cộng gộp nguyên liệu EU. Cơ chế này hỗ trợ dệt may, da giày, chế biến, máy móc. Hàng Việt Nam qua hub logistics EU, chia tách lô sang EFTA cũng có cơ chế công nhận xuất xứ. Dù vậy, nguyên liệu mua từ ASEAN, EU không mặc nhiên được cộng gộp; doanh nghiệp phải đủ chứng từ.

Hồ sơ xuất xứ cần có hợp đồng, tờ khai hải quan, bảng kê nguyên liệu, quy trình sản xuất, vận đơn, hóa đơn. Trước mắt, C/O mẫu VNA được cấp qua eCoSys; hồ sơ nộp trực tuyến nhưng kết quả vẫn là bản giấy. Dự kiến năm 2029 mở rộng tự chứng nhận xuất xứ, tăng trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp. Quản trị dữ liệu nguyên liệu, định mức, nhà cung cấp và quy trình sản xuất vì thế phải làm thường xuyên.

Tiêu chuẩn xanh cũng là phép thử đáng chú ý, cam kết phát triển bền vững đề cập lao động, môi trường, quản lý rừng, đa dạng sinh học và chống khai thác thủy sản bất hợp pháp (IUU). Doanh nghiệp phải kiểm soát đầu vào, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, chứng minh trách nhiệm toàn chuỗi. Chi phí chứng nhận, thử nghiệm, truy xuất, logistics và thiếu thông tin đối tác là gánh nặng với doanh nghiệp nhỏ.

Doanh nghiệp cần lập kế hoạch theo sản phẩm, thị trường: tra mã HS, biểu thuế, quy tắc xuất xứ; lập bản đồ nguyên liệu; đánh giá tiêu chuẩn; tính chi phí logistics, chứng nhận; tìm đối tác, thử đơn hàng. Hiệp hội cần hướng dẫn theo ngành và kết nối nhà nhập khẩu. Cơ quan quản lý sớm ban hành biểu thuế, hướng dẫn xuất xứ, cẩm nang tra cứu, đầu mối tháo gỡ; VCCI tiếp tục cung cấp thông tin và kết nối.

VEFTA đã được ký kết, nhưng ưu đãi thuế quan chỉ thực sự trở thành lợi thế khi doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và yêu cầu của từng nhà nhập khẩu. Vì vậy, khoảng thời gian chờ Hiệp định có hiệu lực cần được tận dụng để rà soát nguồn nguyên liệu, chuẩn hóa hồ sơ xuất xứ, hoàn thiện quy trình truy xuất và nâng cao năng lực sản xuất xanh.

Cùng với sự chủ động của doanh nghiệp, cơ quan quản lý và các hiệp hội cần sớm hoàn thiện hướng dẫn, cung cấp thông tin và hỗ trợ tháo gỡ vướng mắc theo từng ngành hàng. Khi có sự chuẩn bị đồng bộ, những cam kết ưu đãi của VEFTA mới có thể chuyển hóa thành giá bán cạnh tranh, đơn hàng ổn định và thị phần bền vững tại thị trường EFTA.