Việt Nam - Nhật Bản: Mở rộng không gian hợp tác thương mại và đầu tư

Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện được xác lập tháng 11/2023 tạo khuôn khổ để Việt Nam và Nhật Bản mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Ảnh minh họa có sự hỗ trợ từ AI.

Dư địa hợp tác còn lớn

Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện được xác lập tháng 11/2023 tạo khuôn khổ để Việt Nam và Nhật Bản mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Trong đó, thương mại và đầu tư tiếp tục là trụ cột quan trọng, dựa trên nền tảng tin cậy chính trị, sự bổ trợ về cơ cấu kinh tế và mối liên kết ngày càng chặt chẽ trong chuỗi sản xuất khu vực.

Theo số liệu được Bộ Công Thương công bố, năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu giữa hai nước đạt hơn 51,43 tỷ USD, tăng 11,28% so với năm 2024, lần đầu vượt mốc 50 tỷ USD. Trong 9 tháng năm 2026, kim ngạch hai chiều đạt 43,71 tỷ USD, tăng 15,34% so với cùng kỳ; Việt Nam xuất khẩu sang Nhật Bản 23,18 tỷ USD và nhập khẩu 20,53 tỷ USD.

Các con số cho thấy, quan hệ thương mại duy trì đà phát triển tích cực, với cán cân tương đối cân bằng. Việt Nam cung ứng cho Nhật Bản từ hàng dệt may, gỗ, thủy sản đến máy móc, linh kiện và phụ tùng; đồng thời nhập khẩu máy móc, thiết bị, sản phẩm điện tử, sắt thép, hóa chất và các loại nguyên liệu phục vụ sản xuất. Nhiều mặt hàng luân chuyển qua lại giữa hai nền kinh tế trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh.

Theo PGS.TS Đinh Công Hoàng, chuyên gia kinh tế quốc tế, chuyến thăm diễn ra trong bối cảnh hai nước đang tìm kiếm động lực tăng trưởng mới và doanh nghiệp cần củng cố khả năng thích ứng trước những biến động của kinh tế thế giới. Sự tin cậy và định hướng từ cấp cao có ý nghĩa quan trọng đối với quyết định hợp tác dài hạn của cộng đồng doanh nghiệp.

“Trên phương diện kinh tế, ý nghĩa của chuyến thăm không chỉ nằm ở việc mở rộng thị trường hay thu hút thêm vốn đầu tư. Điều quan trọng hơn là tạo động lực để thương mại, đầu tư và hợp tác công nghệ gắn kết chặt chẽ hơn, qua đó hình thành những chuỗi cung ứng ổn định, có sức cạnh tranh và mang lại lợi ích thiết thực cho cả hai bên”, PGS.TS Đinh Công Hoàng nhận định.

Việt Nam và Nhật Bản cùng tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó có Hiệp định Đối tác kinh tế Việt Nam - Nhật Bản, CPTPP và RCEP. Các cam kết này tạo điều kiện thuận lợi về thuế quan và khuôn khổ hợp tác, nhưng ưu đãi không tự chuyển thành đơn hàng. Doanh nghiệp vẫn phải đáp ứng quy tắc xuất xứ, quy định an toàn thực phẩm, yêu cầu kỹ thuật và các điều kiện cụ thể của nhà nhập khẩu.

Đối với nông sản, thực phẩm, việc giữ được thị trường phụ thuộc vào kiểm soát chất lượng ngay từ vùng nguyên liệu, quản lý dư lượng, bảo quản sau thu hoạch và truy xuất nguồn gốc. Với hàng công nghiệp, đối tác Nhật Bản đặc biệt coi trọng độ chính xác, tính ổn định và khả năng giao hàng đúng hạn. Chi phí đáp ứng các yêu cầu này có thể lớn đối với doanh nghiệp nhỏ, nhất là khi mỗi doanh nghiệp phải tự đầu tư hệ thống kiểm nghiệm và tìm kiếm khách hàng.

Theo PGS.TS Đinh Công Hoàng, “cần tổ chức lại khâu hỗ trợ doanh nghiệp theo nhu cầu thực tế của từng ngành hàng. Một cơ sở kiểm nghiệm dùng chung, thông tin cập nhật về tiêu chuẩn hay chương trình kết nối trực tiếp với nhà mua hàng Nhật Bản có thể giúp nhiều doanh nghiệp giảm chi phí tiếp cận thị trường và duy trì đơn hàng ổn định”.

Nâng chất lượng đầu tư và liên kết chuỗi cung ứng

Nhật Bản tiếp tục là một trong những nhà đầu tư nước ngoài quan trọng nhất tại Việt Nam. Theo thông tin được công bố trước chuyến thăm, tính đến ngày 30/9/2026, Nhật Bản có khoảng 5.872 dự án còn hiệu lực, với tổng vốn đăng ký hơn 81 tỷ USD, đứng thứ ba trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư tại Việt Nam. Đây là vốn đăng ký lũy kế, thể hiện quy mô cam kết đầu tư, cần phân biệt với số vốn đã thực hiện.

Dòng vốn Nhật Bản hiện diện trong công nghiệp chế biến, chế tạo, năng lượng, hạ tầng, bất động sản và dịch vụ. Nhiều dự án đã góp phần tạo việc làm, mở rộng xuất khẩu, đưa phương thức quản trị và yêu cầu chất lượng mới vào sản xuất. Tuy nhiên, hiệu quả lan tỏa còn phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa khu vực đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp trong nước.

Tính đến ngày 30/9/2026, Nhật Bản có khoảng 5.872 dự án còn hiệu lực, với tổng vốn đăng ký hơn 81 tỷ USD, đứng thứ ba trong số các quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư tại Việt Nam. Ảnh: Tư liệu.

Ở chiều ngược lại, tính đến cuối tháng 9/2026, Việt Nam có 137 dự án được cấp mới tại Nhật Bản, với vốn đăng ký gần 19,88 triệu USD; cùng 31 lượt tăng vốn hơn 32,86 triệu USD. Tổng vốn đăng ký hơn 52,74 triệu USD cho thấy đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam sang Nhật Bản còn khiêm tốn, song cũng mở ra cơ hội khai thác thị trường, công nghệ và mạng lưới phân phối của đối tác.

“Thu hút đầu tư cần hướng tới những dự án có hiệu quả kinh tế, sử dụng công nghệ phù hợp và tạo liên kết với doanh nghiệp Việt Nam. Kết quả không nên chỉ được đo bằng vốn đăng ký, mà còn ở tiến độ thực hiện, việc làm có chất lượng, năng lực của nhà cung ứng trong nước và những hoạt động nghiên cứu, đào tạo được hình thành”, PGS.TS Đinh Công Hoàng nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, một điểm nghẽn là khoảng cách giữa yêu cầu của nhà mua hàng Nhật Bản và năng lực của nhiều doanh nghiệp Việt Nam. Không ít cơ sở có thể sản xuất sản phẩm mẫu nhưng khó duy trì chất lượng đồng đều khi đơn hàng tăng, hoặc chưa đáp ứng yêu cầu về quản trị, tài chính và thời gian giao hàng. Vì vậy, kết nối cung - cầu chỉ là bước đầu. Đều cần thiết là một quá trình hỗ trợ đủ dài để doanh nghiệp cải tiến.

Mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực mới

Triển vọng hợp tác Việt Nam - Nhật Bản không chỉ đến từ những lĩnh vực truyền thống. Chuyển đổi số, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh, năng lượng và đào tạo nhân lực đang mở ra không gian hợp tác mới. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, kinh nghiệm quản trị và công nghiệp chế tạo; Việt Nam có thị trường đang phát triển, lực lượng lao động năng động và nhu cầu hiện đại hóa nền kinh tế.

PGS.TS Đinh Công Hoàng, chuyên gia kinh tế quốc tế Hợp tác Việt Nam - Nhật Bản cần đi vào chiều sâu, gắn kết thương mại, đầu tư và công nghệ, hình thành chuỗi cung ứng cạnh tranh. Doanh nghiệp Việt Nam cần được hỗ trợ về kiểm nghiệm, tiêu chuẩn và kết nối nhà mua hàng Nhật Bản. Thu hút đầu tư cần chú trọng chất lượng dự án, hiệu quả thực hiện, việc làm chất lượng và liên kết với nhà cung ứng trong nước, thay vì chỉ nhìn vào vốn đăng ký. Muốn làm chủ công nghệ, Việt Nam cần chuẩn bị nhân lực, nâng năng lực hấp thụ của doanh nghiệp và thúc đẩy hợp tác giữa nhà đầu tư, trường đại học, viện nghiên cứu.

Tuy nhiên, lợi thế bổ trợ chỉ phát huy khi mỗi chương trình xác định rõ nhu cầu và năng lực của các bên. Trong ngành bán dẫn, Việt Nam có thể từng bước tham gia những công đoạn phù hợp, gắn đào tạo kỹ sư với thực hành tại doanh nghiệp, phòng thí nghiệm và các dự án nghiên cứu chung. Cùng với việc thu hút dự án mới, cần hỗ trợ doanh nghiệp trong nước nâng năng lực cung ứng thiết bị, vật liệu, dịch vụ kỹ thuật và phần mềm liên quan.

PGS.TS Đinh Công Hoàng cho rằng: “Chuyển giao công nghệ không diễn ra một cách tự động khi dự án được cấp phép. Muốn tiếp nhận và làm chủ công nghệ, phía Việt Nam cần có nhân lực, doanh nghiệp đủ năng lực hấp thụ và cơ chế hợp tác cụ thể giữa nhà đầu tư với các trường đại học, viện nghiên cứu”.

Trong lĩnh vực năng lượng và chuyển đổi xanh, nhu cầu phát triển nguồn điện ổn định, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải tạo dư địa cho hợp tác về công nghệ, tài chính và quản trị. Các dự án cần được xem xét trên cơ sở tính khả thi, hiệu quả kinh tế, khả năng huy động vốn và tác động môi trường; đồng thời bảo đảm phù hợp quy hoạch, quy định của pháp luật. Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, hỗ trợ đo lường, quản lý năng lượng và đáp ứng yêu cầu của khách hàng cũng cần được quan tâm từ sớm.

Theo PGS.TS Đinh Công Hoàng, sau chuyến thăm, điều quan trọng là các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp cụ thể hóa định hướng hợp tác bằng chương trình có đầu mối, tiến độ và kết quả có thể theo dõi. Cơ chế đối thoại thường xuyên cũng cần giúp xử lý khó khăn phát sinh trong quá trình triển khai, nhất là với các dự án có tác động lan tỏa.

“Khi doanh nghiệp Việt Nam có thêm đơn hàng ổn định, tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng và từng bước nâng năng lực công nghệ, đó sẽ là thước đo thiết thực cho chất lượng hợp tác. Ngược lại, một môi trường sản xuất tin cậy, đội ngũ nhân lực tốt và đối tác trong nước có năng lực cũng giúp doanh nghiệp Nhật Bản yên tâm đầu tư lâu dài”, chuyên gia nhận định.

Với nền tảng hợp tác đã được bồi đắp và quyết tâm của hai nước, quan hệ thương mại, đầu tư Việt Nam - Nhật Bản có điều kiện tiếp tục phát triển. Chuyển những cơ hội đó thành dự án khả thi, sản phẩm có sức cạnh tranh và năng lực sản xuất mới sẽ là nhiệm vụ quan trọng của cả cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp trong thời gian tới.