 |
| Toàn cảnh Tọa đàm "Tháo gỡ vướng mắc chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai đối với hộ kinh doanh”. Ảnh: TLD. |
Không chỉ người nộp thuế… mà cơ quan thuế cũng áp lực
Theo ông Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch Hội các Nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD), khu vực hộ kinh doanh đóng vai trò vô cùng quan trọng trong nền kinh tế. Tuy nhiên, mô hình khoán được áp dụng suốt nhiều năm đang bộc lộ khoảng trống về minh bạch, công bằng và khả năng mở rộng. Việc chuyển sang kê khai, vì thế, là xu thế tất yếu khi nền kinh tế số ngày càng phát triển.
Nhưng “đổi mới luôn đi kèm thách thức”, ông Thuận nhấn mạnh. Hộ kinh doanh phần lớn có quy mô nhỏ, trình độ quản trị tài chính còn hạn chế, nên việc thay đổi cơ chế dẫn đến tâm lý lo ngại về chi phí kế toán, phần mềm, sai sót kê khai, nguy cơ bị truy thu hay xử phạt.
Ở góc độ của hộ kinh doanh, bà Nguyễn Thị Thành, chủ Nhà thuốc Thu Thảo – Tâm An, băn khoăn với việc lâu nay đã quen nộp thuế khoán và ít khi xuất hóa đơn vì doanh thu thấp. Nay khi doanh thu tăng lên trên 500 triệu đồng/năm, thì việc không xuất hóa đơn đúng quy định có thể dẫn tới xử phạt, chưa kể việc phải đáp ứng các nghĩa vụ thuế mới cũng khiến bà và nhiều hộ khác lo lắng.
Tại Tọa đàm “Tháo gỡ vướng mắc chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai đối với hộ kinh doanh” ngày 10/12, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, cho biết, khoảng 2,5 triệu hộ kinh doanh đang được cơ quan Thuế quản lý sẽ bước vào giai đoạn chuyển đổi mang tính lịch sử. Họ là nhóm được xã hội đặc biệt quan tâm vì không chỉ đóng góp ngân sách mà còn tạo việc làm, ổn định đời sống.
Theo bà Hải, khi hoạt động kinh doanh, hộ kinh doanh có trách nhiệm đăng ký kinh doanh và đăng ký thuế, trừ một số trường hợp rất nhỏ như bán hàng rong, làm muối, kinh doanh thời vụ… Tuy nhiên, thực tế nhiều hộ chưa đăng ký đầy đủ, chỉ đăng ký thuế khi phát sinh yêu cầu như xin hóa đơn hay nhận hoa hồng đại lý…
Theo nhiều hộ kinh doanh, lo lắng lớn nhất nằm ở trách nhiệm về tính chính xác của doanh thu kê khai. Trước đây, hộ khoán dựa vào doanh thu ước tính và chỉ điều chỉnh khi biến động lớn trên 50%; còn khi chuyển sang kê khai, họ phải theo dõi doanh thu thực tế từng ngày và khai bổ sung khi có thay đổi – điều chưa từng quen thuộc trước đây.
Theo bà Hải, cơ quan Thuế cũng gặp áp lực trong triển khai chính sách mới và đã tăng cường truyền thông, tổ chức tọa đàm, hội thảo trực tuyến, phối hợp đoàn thể cơ sở để tiếp cận từng nhóm hộ. Kinh nghiệm từ giai đoạn triển khai hóa đơn điện tử tháng 6/2025 cho thấy, ban đầu nhiều hộ phản ứng nhưng chỉ sau khoảng hai tháng, khi hiểu đúng bản chất và được hỗ trợ bởi các ngân hàng, nhà cung cấp giải pháp, tình hình đã ổn định trở lại.
Nâng cao năng lực quản trị của hộ kinh doanh
Bên cạnh những rủi ro và thách thức, hộ kinh doanh cũng sẽ nhận được những lợi ích khi chuyển từ cơ chế khoán sang kê khai.
Ông Thuận cho rằng, việc chuyển từ thuế khoán sang kê khai là cuộc “nâng cấp” quy mô lớn nếu thực hiện tốt. Chuyển đổi thuế không chỉ là thay đổi phương thức khai – nộp mà sâu xa hơn là bước nâng cao năng lực quản trị của hộ kinh doanh, giúp họ tiệm cận chuẩn mực doanh nghiệp hiện đại. Nhiều hộ tuy mang tên hộ cá thể nhưng doanh thu đã ở quy mô hàng trăm đến hàng nghìn tỷ đồng, thậm chí tham gia sản xuất xuất khẩu thông qua ủy thác. Vì vậy, câu chuyện về hộ kinh doanh cần được nhìn nhận đúng với tầm vóc thực tế.
Từ góc độ hiệp hội, ông Thuận kiến nghị, ngoài việc có một lộ trình phù hợp, cần đơn giản hóa thủ tục kê khai và hướng tới số hóa hoàn toàn; giao diện khai thuế nên được thiết kế trực quan như ứng dụng ngân hàng để bất cứ ai cũng có thể sử dụng thuận tiện.
Theo bà Hải, chính sách thuế hiện hành quy định rõ, bất kỳ hộ kinh doanh nào khi hoạt động đều có trách nhiệm đăng ký kinh doanh và đăng ký thuế. Khi hộ kinh doanh đạt ngưỡng phải nộp thuế, sẽ phải kê khai và nộp thuế. Trường hợp doanh thu của hộ kinh doanh vượt trên một tỷ đồng mỗi năm, đồng thời sẽ phải thực hiện nghĩa vụ sử dụng hóa đơn.
Vì thế, bà Hải khuyên, hộ kinh doanh cần phân biệt rõ, trách nhiệm đăng ký kinh doanh và đăng ký thuế. Hầu hết các hoạt động kinh doanh đều phải đăng ký, trừ một số trường hợp nhỏ thuộc lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp hoặc kinh doanh thời vụ.
Phương pháp quản lý thuế, từ năm 2026, toàn bộ hộ khoán chuyển sang kê khai với thuế suất tỷ lệ trên doanh thu, bảng tỷ lệ thuế GTGT và thuế TNCN giữ nguyên.
Đối với hộ hợp tác với doanh nghiệp (đại lý xổ số, bán hàng đa cấp, cho thuê tài sản…), doanh nghiệp sẽ khai thay – nộp thay. Nhờ đó, chỉ nhóm hộ kinh doanh thông thường phải tự kê khai trực tiếp.
Bà Hải đề xuất chia nhóm hộ kê khai theo mức độ hoạt động. Cụ thể, hộ siêu nhỏ chỉ cần một sổ doanh thu; hộ tính theo doanh thu trừ chi phí thì chỉ cần hai sổ (doanh thu và chi phí); hộ quy mô lớn hơn thì áp dụng đầy đủ bốn loại sổ dự kiến theo dự thảo mới.
Việc tinh giản tối đa sổ sách giúp giảm áp lực, đồng thời vẫn đảm bảo hộ có cơ sở theo dõi hoạt động kinh doanh.
Đối với vấn đề xử lý hàng tồn kho khi hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp, bà Hải cho biết, việc xử lý sẽ được thực hiện theo một quy trình cụ thể. Doanh nghiệp mới sẽ lập một bảng kê hàng tồn kho và tiến hành xác nhận số lượng hàng hóa đang còn lại. Nếu hàng tồn kho có đầy đủ chứng từ mua vào, doanh nghiệp sẽ phân loại và lưu trữ theo đúng quy định.
Trong trường hợp không còn chứng từ mua vào, bao gồm hóa đơn từ doanh nghiệp, hóa đơn giá trị gia tăng, hóa đơn bán hàng từ hộ kinh doanh khác hoặc bảng kê mua hàng từ nông dân trực tiếp bán ra, hộ kinh doanh có thể tự lập bảng kê hàng tồn kho để xác định đây là tài sản ban đầu. Bảng kê này sẽ được sử dụng làm căn cứ cho việc ghi nhận và hạch toán khi chuyển đổi.
Chuyển đổi từ thuế khoán sang kê khai là bước đi tất yếu trong tiến trình hiện đại hóa quản lý thuế. Các chuyên gia cho rằng, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng và đồng hành từ cơ quan quản lý, quá trình chuyển đổi sẽ diễn ra thuận lợi hơn, tạo nền tảng vững chắc cho khu vực hộ kinh doanh trong giai đoạn phát triển mới.
