Bài cuối: Tăng nội lực để chủ động thích ứng

Để đẩy mạnh xuất khẩu, cần chuyển mạnh từ tư duy ứng phó sang chủ động xây dựng chiến lược thị trường, logistics và năng lực nội tại một cách bài bản. Ảnh: Internet

Phóng viên: Thời gian gần đây, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức mới như chi phí vận tải biến động, rủi ro chuỗi cung ứng gia tăng, cùng với những yêu cầu khắt khe về tiêu chí xanh và phát triển bền vững từ các thị trường lớn. Trong bối cảnh đó, theo ông, những giải pháp trọng tâm nào cần được triển khai để củng cố và mở rộng thị trường, qua đó nâng cao sức chống chịu của hoạt động xuất khẩu?

Ông Trần Thanh Hải: Có thể thấy, môi trường thương mại quốc tế hiện nay đang thay đổi rất nhanh với nhiều yếu tố khó lường như xung đột địa chính trị, biến động chi phí vận tải hay xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng... Những yếu tố này khiến hoạt động xuất khẩu không chỉ đối mặt với áp lực cạnh tranh, mà còn với rủi ro ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, dưới góc độ cơ quan quản lý, chúng tôi xác định thị trường là yếu tố quyết định, đồng thời là đòn bẩy quan trọng để duy trì tăng trưởng và nâng cao sức chống chịu của xuất khẩu. Vì vậy, các giải pháp củng cố thị trường cần được triển khai theo hướng chủ động, dài hạn và có tính chiến lược.

Trước hết, một trong những giải pháp mang tính nền tảng là tích cực đàm phán, ký kết và thực thi hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA) nhằm mở rộng không gian thị trường cho hàng hóa Việt Nam. Các hiệp định này không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận nhiều thị trường với mức thuế quan ưu đãi hơn, mà còn tạo cơ sở pháp lý để xử lý các tranh chấp thương mại, đặc biệt là các vụ việc liên quan đến chống bán phá giá hoặc các biện pháp phòng vệ thương mại. Trong bối cảnh xu hướng bảo hộ gia tăng, việc tận dụng hiệu quả các FTA sẽ tiếp tục là công cụ chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương).

Cùng với đó, đấu tranh và ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại đang trở thành nhiệm vụ ngày càng quan trọng. Hiện nay, cơ quan quản lý nhà nước đã xây dựng các đơn vị chuyên trách nhằm hỗ trợ doanh nghiệp theo dõi, cảnh báo sớm và xử lý các vụ việc phát sinh. Đây là công cụ quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp trong quá trình hội nhập.

Một nhóm giải pháp có ý nghĩa thiết thực là hỗ trợ doanh nghiệp thông qua các công cụ phù hợp với thông lệ quốc tế, từ cung cấp thông tin thị trường, tư vấn pháp lý đến hướng dẫn doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu của thị trường nhập khẩu. Trong bối cảnh các thị trường ngày càng đặt ra yêu cầu cao về chất lượng, môi trường và truy xuất nguồn gốc, việc nâng cao năng lực tuân thủ sẽ là yếu tố quyết định để duy trì và mở rộng thị phần.

Bên cạnh đó, đa dạng hóa phương thức tiếp cận thị trường cũng là định hướng quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Ngoài các hoạt động xúc tiến thương mại truyền thống, việc phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới đang trở thành kênh tiếp cận thị trường hiệu quả, giúp doanh nghiệp mở rộng phạm vi khách hàng và nâng cao khả năng thích ứng với biến động của thị trường.

Đồng thời, xây dựng và phát triển thương hiệu hàng hóa gắn với nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm khi thâm nhập thị trường quốc tế là yêu cầu ngày càng cấp thiết. Trong điều kiện cạnh tranh gay gắt, việc chỉ dựa vào lợi thế về giá sẽ không còn bền vững, mà cần chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, uy tín và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn cao của thị trường.

Cuối cùng, nâng cao hiệu quả cung cấp và chia sẻ thông tin thị trường là giải pháp nền tảng để giúp doanh nghiệp chủ động trong hoạt động sản xuất và xuất khẩu. Định hướng chung trong thời gian tới là chuyển từ tư duy ứng phó sang chủ động xây dựng chiến lược thị trường dài hạn, gắn với đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Phóng viên: Trong bối cảnh chi phí vận tải và rủi ro chuỗi cung ứng gia tăng, ông nhiều lần nhấn mạnh vai trò quan trọng của logistics đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Vậy doanh nghiệp cần chuẩn bị những gì để chủ động ứng phó và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động logistics hiện nay, thưa ông?

Ông Trần Thanh Hải: Trong bối cảnh hiện nay, logistics đã trở thành yếu tố cạnh tranh mang tính sống còn đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Trong nhiều trường hợp, chi phí logistics có thể chiếm tỷ trọng rất lớn, thậm chí trong nhiều thời điểm còn cao hơn chi phí sản xuất. Vì vậy, nếu doanh nghiệp không quan tâm đúng mức đến logistics hoặc không có sự chuẩn bị phù hợp, khi xảy ra biến động bất thường của thị trường hoặc các yếu tố địa chính trị, rủi ro sẽ rất lớn và có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh.

Trước hết, doanh nghiệp cần nhìn nhận logistics như một yếu tố chiến lược chứ không chỉ là khâu hỗ trợ trong quá trình xuất khẩu. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động tính toán chi phí logistics ngay từ khâu lập kế hoạch sản xuất, lựa chọn thị trường và xây dựng phương án vận chuyển phù hợp với từng loại hàng hóa và từng tuyến thị trường cụ thể. Khi logistics được xem là một phần của chiến lược kinh doanh, doanh nghiệp sẽ kiểm soát tốt hơn chi phí, thời gian giao hàng và chất lượng dịch vụ.

Cùng với đó, chủ động xây dựng các phương án logistics dự phòng là yêu cầu ngày càng quan trọng trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu thường xuyên biến động. Doanh nghiệp cần chuẩn bị sẵn các kịch bản thay thế về tuyến vận chuyển, phương thức vận tải hoặc nhà cung cấp dịch vụ nhằm bảo đảm hoạt động xuất khẩu không bị gián đoạn khi xảy ra sự cố. Đây là cách tiếp cận mang tính phòng ngừa, giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại và duy trì ổn định hoạt động sản xuất - kinh doanh.

Một nội dung khác mà chúng tôi khuyến nghị là xây dựng mối quan hệ chặt chẽ, lâu dài với các đối tác cung cấp dịch vụ logistics. Việc hợp tác với những đơn vị có năng lực và kinh nghiệm sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin kịp thời về tình hình vận tải, chi phí và rủi ro trên thị trường, từ đó điều chỉnh kế hoạch kinh doanh linh hoạt hơn. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, sự phối hợp hiệu quả giữa doanh nghiệp xuất khẩu và nhà cung cấp dịch vụ logistics sẽ trở thành một lợi thế quan trọng.

Doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động xây dựng chiến lược logistics dài hạn. Ảnh: Internet

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần chú ý đầy đủ đến các công cụ quản trị rủi ro, trong đó có bảo hiểm tín dụng xuất khẩu và bảo hiểm hàng hóa. Thực tế cho thấy, trong một số trường hợp doanh nghiệp không mua bảo hiểm hoặc không có phương án bảo vệ phù hợp, khi xảy ra sự cố trong quá trình vận chuyển thì thiệt hại sẽ rất đáng kể. Vì vậy, việc sử dụng các công cụ bảo hiểm không chỉ là biện pháp phòng ngừa rủi ro, mà còn là một phần của chiến lược quản trị tài chính và bảo đảm an toàn cho hoạt động xuất khẩu.

Trong giai đoạn tới, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy xử lý sự cố sang chủ động xây dựng chiến lược logistics dài hạn, gắn với chiến lược thị trường và kế hoạch sản xuất. Khi logistics được quản trị một cách chủ động và chuyên nghiệp, doanh nghiệp sẽ nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng khả năng thích ứng với biến động của thị trường.

Phóng viên: Bên cạnh yếu tố thị trường và logistics, theo ông, năng lực tự thân của doanh nghiệp đóng vai trò như thế nào trong việc nâng cao sức chống chịu của xuất khẩu, doanh nghiệp cần thay đổi ra sao để thích ứng với bối cảnh mới?

Ông Trần Thanh Hải: Qua thực tiễn điều hành và theo dõi hoạt động xuất khẩu trong thời gian qua, chúng tôi nhận thấy năng lực tự thân của doanh nghiệp chính là yếu tố quyết định khả năng thích ứng và phát triển trong bối cảnh thị trường ngày càng nhiều biến động. Các yếu tố bên ngoài như chi phí vận tải, rào cản thương mại hay xung đột địa chính trị có thể thay đổi rất nhanh, nhưng nếu doanh nghiệp có nền tảng năng lực vững chắc và tâm thế chủ động, thì vẫn có thể duy trì được hoạt động sản xuất - kinh doanh một cách ổn định.

Trước hết, doanh nghiệp cần tuân thủ nghiêm các quy định của thị trường, đặc biệt là các yêu cầu liên quan đến xuất xứ hàng hóa. Hiện nay, gian lận xuất xứ đang là vấn đề đặc biệt nhạy cảm trong thương mại quốc tế. Nếu doanh nghiệp không kiểm soát tốt hoạt động của mình hoặc vô tình tiếp tay cho các hành vi gian lận, thì không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của chính doanh nghiệp mà còn tác động tiêu cực đến cả ngành hàng và hình ảnh quốc gia.

Bên cạnh đó, tâm thế linh hoạt và chủ động xây dựng phương án ứng phó trước các biến động cũng là bài học quan trọng mà nhiều doanh nghiệp đã rút ra trong những năm gần đây. Rủi ro là điều khó có thể tránh khỏi trong hoạt động xuất khẩu, do đó doanh nghiệp cần chuẩn bị sẵn các kịch bản dự phòng, từ điều chỉnh thị trường, nguồn cung nguyên liệu đến phương án vận chuyển và tài chính.

“Yếu tố quyết định vẫn là sự chủ động của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp thực sự nâng cao được năng lực và thay đổi tư duy phát triển, khả năng thích ứng và sức chống chịu của xuất khẩu sẽ được cải thiện một cách bền vững”. (Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương).

Một hướng đi quan trọng khác là xây dựng chuỗi cung ứng theo hướng xanh, minh bạch, đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường nhập khẩu. Đồng thời, việc đầu tư nâng cao năng lực nội tại, đặc biệt là nguồn nhân lực và năng lực quản trị, là rất cần thiết để doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trong dài hạn.

Doanh nghiệp cũng cần tích cực mở rộng thị trường và đa dạng hóa đối tác, không phụ thuộc quá lớn vào một thị trường hoặc một kênh phân phối. Việc chủ động vươn ra thị trường quốc tế thông qua liên doanh, liên kết hoặc đầu tư trực tiếp sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới, mở rộng quy mô sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong thời gian tới, các cơ quan quản lý nhà nước sẽ tiếp tục triển khai các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp vươn ra thị trường quốc tế. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là sự chủ động của doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp thực sự nâng cao được năng lực và thay đổi tư duy phát triển, khả năng thích ứng và sức chống chịu của xuất khẩu sẽ được cải thiện một cách bền vững.

Phóng viên: Từ góc độ cơ quan quản lý, đâu là những trụ cột chính sách quan trọng nhất mà Chính phủ đang triển khai để giúp xuất khẩu Việt Nam chuyển từ ứng phó sang chủ động, nâng cao sức chống chịu trước các biến động của thị trường toàn cầu?

Ông Trần Thanh Hải: Về phía Chính phủ, định hướng phát triển xuất khẩu trong giai đoạn tới đã được xác định rõ theo hướng bền vững, hiệu quả và có giá trị gia tăng cao hơn. Tính bền vững không chỉ thể hiện ở tốc độ tăng trưởng kim ngạch, mà quan trọng hơn là ở chất lượng của hoạt động xuất khẩu và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Một trong những định hướng xuyên suốt là đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống và tận dụng tốt hơn các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do. Trong bối cảnh cạnh tranh và rủi ro địa chính trị gia tăng, việc mở rộng và cân bằng thị trường không chỉ giúp doanh nghiệp duy trì đơn hàng, mà còn nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài.

Song song với đó, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh được xác định là những trụ cột quan trọng trong phát triển xuất khẩu thời gian tới. Chuyển đổi số giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả quản trị, giảm chi phí và tiếp cận thị trường nhanh hơn, trong khi chuyển đổi xanh giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Một nội dung khác được đặc biệt quan tâm là giảm chi phí logistics và cải thiện thuận lợi hóa thương mại. Việc tiếp tục đầu tư phát triển hạ tầng logistics, đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả kết nối giữa các khâu trong chuỗi cung ứng sẽ góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu.

Về các giải pháp hỗ trợ cụ thể, Chính phủ đang triển khai nhiều chương trình nhằm khuyến khích doanh nghiệp đẩy mạnh chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm, thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô. Đồng thời, các hoạt động xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu quốc gia và cung cấp thông tin thị trường sẽ tiếp tục được tăng cường để giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường một cách chủ động và hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, vai trò của các hiệp hội ngành hàng ngày càng được khẳng định trong quá trình phát triển xuất khẩu. Các hiệp hội không chỉ là cầu nối giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước, mà còn là kênh quan trọng để chia sẻ thông tin thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy liên kết trong chuỗi giá trị.

Trong thời gian tới, định hướng chung là tạo dựng môi trường thuận lợi hơn cho hoạt động xuất khẩu thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong xây dựng và triển khai chính sách. Khi chính sách được thực hiện đồng bộ và doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực, hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc để phát triển ổn định và bền vững.

Như một cách hình dung đơn giản, chúng ta không thể điều khiển được hướng gió của thị trường toàn cầu, nhưng hoàn toàn có thể điều khiển được “cánh buồm” của mình thông qua việc nâng cao năng lực doanh nghiệp, hoàn thiện chính sách và xây dựng các chiến lược thị trường, logistics và chuỗi cung ứng một cách bài bản.

Khi mỗi doanh nghiệp và mỗi ngành hàng đều chủ động điều chỉnh “cánh buồm” của mình, con tàu xuất khẩu của Việt Nam sẽ có đủ nền tảng để vững vàng vượt qua sóng gió và tiếp tục tiến lên một cách ổn định, bền vững trong giai đoạn tới.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!