Phòng, chống thất thu ngân sách: Góc nhìn chính sách với doanh nghiệp FDI

Nỗ lực trong giai đoạn trước năm 2015

Để ngăn ngừa tình trạng lợi dụng chuyển giá nhằm trốn tránh nghĩa vụ thuế của các doanh nghiệp có FDI, Bộ Tài chính, ngành Thuế đã triển khai thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó tập trung vào xây dựng, hoàn thiện cơ chế chính sách.

Căn cứ vào Luật thuế lợi tức (nay là Luật thuế TNDN), Bộ Tài chính đã ban hành khung pháp lý về chống chuyển giá với các Thông tư hướng dẫn thi hành như Thông tư số 74-TC/TCT ngày 20/10/1997, Thông tư số 89/1999/TT-BTC ngày 16/7/1999.

Đến năm 2001, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 13/2001/TT-BTC ngày 8/3/2001 hướng dẫn thực hiện một số quy định về thuế đối với các hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam, theo đó cách tiếp cận đối với vấn đề chuyển giá đã có những bước chuyển biến nhất định.

Cùng với sự hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, chính sách quản lý giá giao dịch liên kết ngày càng được hoàn thiện, sửa đổi cho phù hợp với thực tiễn kinh doanh của các doanh nghiệp và thực tiễn quản lý của cơ quan nhà nước. Với xu hướng chuyển sang áp dụng cơ chế tự khai, tự nộp thuế, việc xác định giá giao dịch liên kết đã chuyển từ biện pháp quản lý của cơ quan thuế sang nghĩa vụ tự khai, tự xác định của người nộp thuế.

Ngành Thuế nỗ lực thực hiện nhiều giải pháp đảm bảo thu ngân sách

Tại Luật thuế thu nhập doanh nghiệp số 09/2003/QH11 ngày 17/06/2003 có quy định nghĩa vụ của người nộp thuế: “Mua bán, trao đổi và hạch toán giá trị hàng hóa theo giá thị trường”. Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 117/2005/TT-BTC ngày 19/12/2005 hướng dẫn xác định giá thị trường trong giao dịch kinh doanh giữa các bên liên kết. Theo đó, người nộp thuế có phát sinh giao dịch liên kết thuộc phạm vi điều chỉnh tại Thông tư này tự thực hiện xác định giá thị trường và kê khai, điều chỉnh thu nhập chịu thuế theo mức giá thị trường khi quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp.

Luật quản lý thuế số 78/2006/QH11 có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2007 quy định trường hợp người nộp thuế “Mua, bán, trao đổi và hạch toán giá trị hàng hoá, dịch vụ không theo giá trị giao dịch thông thường trên thị trường” cơ quan thuế sẽ thực hiện ấn định thuế.

Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 66/2010/TT-BTC ngày 22/4/2010 hướng dẫn xác định giá thị trường trong giao dịch kinh doanh giữa các bên có quan hệ liên kết thay thế cho Thông tư số 117/2005/TT-BTC. Thông tư số 66/2010/TT-BTC chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 06/06/2010, kế thừa toàn bộ nội dung của Thông tư số 117/2005/TT-BTC và có sửa đổi, bổ sung thêm một số thuật ngữ, hướng dẫn rõ thêm một số quy định về bên liên kết, về lựa chọn giá trị phù hợp nhất để xác định giá giao dịch liên kết, sửa đổi mẫu biểu kê khai thông tin giao dịch liên kết...

Để góp phần kiểm soát tình trạng chuyển giá, Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 1250/QĐ-BTC ngày 21/5/2012 về Chương trình tổng thể kiểm soát hoạt động chuyển giá giai đoạn 2012-2015.

Trong giai đoạn này, chính sách quản lý thuế đối với hoạt động chuyển giá nhằm chống thất thu ngân sách đã có những bước thay đổi tích cực cả về mặt pháp lý và thực tế áp dụng. Về cơ bản, các quy định về xác định giá thị trường đối với sản phẩm trong giao dịch kinh doanh giữa các bên có quan hệ liên kết được dựa trên hướng dẫn của OECD, phù hợp với thông lệ quốc tế và phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Hoàn thiện chính sách giai đoạn sau 2015

Năm 2017, Bộ Tài chính đã trình Chính phủ ban hành Nghị định số 20/2017/NĐ-CP ngày 24/02/2017 quy định quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết. Trên cơ sở đó, Thông tư số 41/2017/TT-BTC ngày 28/4/2017 ra đời, hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 20/2017/NĐ-CP. Đây được coi là bước tiến mới về hành lang pháp lý, thể hiện quyết tâm của Chính phủ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý thuế, tăng cường công tác đấu tranh phòng chống các hành vi chuyển lợi nhuận gây xói mòn nguồn thu trên cơ sở tiếp thu thông lệ quốc tế và phù hợp điều kiện thực tiễn phát sinh tại Việt Nam.

Quy định thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế đối với người nộp thuế có giao dịch liên kết cũng được quy định tại Thông tư số 201/2013/TT-BTC ngày 20/12/2013 của Bộ Tài chính hướng dẫn việc áp dụng thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA) trong quản lý thuế. Đồng thời, Thông tư số 45/2021/TT-BTC ngày 18/06/2021 đã hướng dẫn việc áp dụng cơ chế Thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế (APA) trong quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết. APA được áp dụng trên nguyên tắc cơ quan thuế và người nộp thuế hoặc cơ quan thuế Việt Nam và cơ quan thuế đối tác và người nộp thuế cùng hợp tác, trao đổi, đàm phán về việc áp dụng các quy định pháp luật về thực hiện nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp đối với các giao dịch liên kết thuộc phạm vi APA phù hợp với các nguyên tắc giao dịch độc lập và nguyên tắc bản chất hoạt động, giao dịch quyết định nghĩa vụ thuế.

Nhằm nâng cao hiệu lực pháp lý hơn nữa đối với công tác quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết, Bộ Tài chính đã tham mưu xây dựng trình Quốc hội ban hành Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14 năm 2019, trong đó luật hoá các quy định về quản lý thuế đối với các doanh nghiệp có giao dịch liên kết để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý thuế đối với các doanh nghiệp có giao dịch liên kết.

Để đồng bộ và hoàn thiện chính sách pháp luật về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết, Nghị định số 132/2020/NĐ-CP quy định về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết (thay thế Nghị định số 20/2017/NĐ-CP và Nghị định số 68/2020/NĐ-CP).

Nghị định này là bước tiến mới về hành lang pháp lý, thể hiện quyết tâm của Chính phủ nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý thuế đối với hoạt động chuyển giá, tăng cường công tác đấu tranh phòng chống các hành vi chuyển lợi nhuận gây xói mòn nguồn thu trên cơ sở tiếp thu, phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn phát sinh, đáp ứng yêu cầu của công tác quản lý thuế đối với hoạt động chuyển giá trong tình hình mới tại Việt Nam.

Ngày 10/2/2025 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 20/2025/NĐ-CP về việc sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 132/2020/NĐ-CP quy định về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết để tăng cường hiệu quả quản lý, chống thất thu và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.

Đối với các hành vi vi phạm về giá giao dịch liên kết, Nghị định số 125/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn chưa quy định rõ hình thức chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm về kê khai xác định giá giao dịch liên kết. Đến Nghị định số 125/2020/NĐ-CP chế tài xử phạt vi phạm hành chính đối với các hành vi vi phạm về kê khai xác định giá giao dịch liên kết từ vi phạm về thủ tục thời hạn kê khai, đến hành vi vi phạm.

Đáng chú ý trong thời gian gần đây là Nghị định số 236/2025/NĐ-CP ngày 29/8/2025 của Chính phủ ban hành quy định chi tiết một số điều của Nghị quyết số 107/2023/QH15 ngày 29/11/2023 của Quốc hội về việc áp dụng thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung theo quy định chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu.

Có thể nói, khung pháp lý nhằm chống thất thu thuế từ doanh nghiệp FDI ngày càng được hoàn thiện phù hợp với thông lệ quốc tế chung và thực tiễn Việt Nam. Hiện nay, Luật Quản lý số 38 và các văn bản hướng dẫn Luật quản lý thuế thay thế đang được nghiên cứu dự thảo sửa đổi, bổ sung trong đó có nội dung về quản lý giá giao dịch liên kết để hoàn thiện hệ thống pháp luật thuế nói chung.