Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi): Hướng tới kiểm soát thực phẩm nhập khẩu theo nguy cơ

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ bởi AI.

Cơ sở dữ liệu là điều kiện để đánh giá nguy cơ

Dự thảo ATTP (sửa đổi) định hướng chuyển từ kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang quản lý nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng, từ sản xuất nguyên liệu, chế biến đến lưu thông và tiêu thụ. Đối với hoạt động xuất nhập khẩu, cách tiếp cận này gắn trực tiếp với việc kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc và điều chỉnh biện pháp kiểm soát theo mức độ nguy cơ.

Theo định hướng của dự thảo, cơ quan quản lý sẽ chú trọng nhận diện, đánh giá và phòng ngừa các mối nguy có thể phát sinh tại từng mắt xích của chuỗi cung ứng. Các yếu tố được xem xét gồm tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và những tác nhân gây ô nhiễm có khả năng ảnh hưởng đến chất lượng, độ an toàn của thực phẩm.

Với hàng hóa xuất nhập khẩu, việc xác định rõ nguồn gốc, quá trình sản xuất và các thông tin liên quan đến an toàn thực phẩm là cơ sở phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.

Hoạt động phân tích nguy cơ ATTP được định hướng thực hiện theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế CODEX, gồm ba nội dung: đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Trong đó, đánh giá nguy cơ là quá trình xác định các mối nguy dựa trên bằng chứng khoa học và dữ liệu liên quan; được thực hiện độc lập với hoạt động quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ, nhằm cung cấp căn cứ cho việc lựa chọn biện pháp quản lý phù hợp.

Đáng chú ý, kết quả đánh giá nguy cơ có thể trở thành căn cứ điều chỉnh các biện pháp quản lý nhà nước, trong đó có xây dựng, ban hành quy định kỹ thuật về ATTP; kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu; truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm đối với thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh. Thay vì áp dụng cách kiểm tra đồng loạt theo một phương thức, việc phân tích nguy cơ hướng tới giúp cơ quan chức năng xác định những khâu, nhóm sản phẩm cần ưu tiên kiểm soát dựa trên thông tin và mức độ nguy cơ được nhận diện.

Dự thảo đề xuất giao Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành quy định về phân tích nguy cơ ATTP theo hướng dẫn của các tổ chức quốc tế, đồng thời chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan tổ chức thực hiện. Đây là nội dung có liên quan đến hoạt động kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, đồng thời đặt ra yêu cầu phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình quản lý hàng hóa lưu thông trên thị trường.

Để triển khai phân tích nguy cơ, dự thảo đặt ra yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu ATTP quốc gia có khả năng liên thông, tích hợp thông tin từ nhiều nguồn. Các nhóm dữ liệu gồm thông tin về vòng đời sản phẩm; cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm; tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước; kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát và thông tin về ngộ độc thực phẩm.

Đối với hàng hóa xuất nhập khẩu, cơ sở dữ liệu liên thông có thể cung cấp căn cứ để cơ quan chức năng đối chiếu thông tin sản phẩm, kết quả kiểm nghiệm và lịch sử kiểm tra, qua đó phục vụ việc nhận diện nguy cơ. Việc kết nối dữ liệu cũng liên quan đến khả năng truy xuất nguồn gốc khi phát hiện dấu hiệu không bảo đảm an toàn thực phẩm, hỗ trợ xác định sản phẩm và khâu cần kiểm tra, xử lý theo quy định.

Theo nội dung dự thảo, cơ sở dữ liệu ATTP được quản lý tập trung, thống nhất. Bộ Y tế có trách nhiệm tổ chức xây dựng, quản lý và phát triển cơ sở dữ liệu cùng hạ tầng kỹ thuật của hệ thống thông tin ATTP trên cơ sở cập nhật, tích hợp dữ liệu toàn ngành. Hệ thống được định hướng kết nối, chia sẻ thống nhất với hệ thống thông tin, dữ liệu của Ủy ban Nhân dân các cấp và hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung quốc gia.

Chuẩn bị nền tảng, nhận diện nguy cơ để truy xuất, thu hồi thực phẩm

Trong quá trình chuẩn bị triển khai phân tích nguy cơ ATTP, Bộ Y tế đã thành lập Trung tâm đánh giá nguy cơ ATTP thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia (NIFC), nhằm thực hiện một số hoạt động đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế. Đây là bước chuẩn bị về chuyên môn trong bối cảnh dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) định hướng sử dụng kết quả phân tích nguy cơ làm căn cứ điều chỉnh biện pháp quản lý, trong đó có kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu và truy xuất nguồn gốc hàng hóa.

Bộ Y tế cũng tổ chức nhiều cuộc họp, hội thảo tham vấn để trao đổi, học tập kinh nghiệm về đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ với Canada, Ireland, Australia, New Zealand; đồng thời tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia có tập quán sinh hoạt, sử dụng thực phẩm tương đồng với Việt Nam.

Việc tiếp cận kinh nghiệm quốc tế hướng tới chuẩn bị cơ sở chuyên môn cho hoạt động phân tích nguy cơ, phục vụ yêu cầu quản lý ATTP trong chuỗi cung ứng.

Một bước triển khai cụ thể diễn ra ngày 14/10/2026, khi Cục ATTP ký “Biên bản ghi nhớ về triển khai phân tích nguy cơ ATTP” với NIFC. Cùng ngày, NIFC ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Trung tâm Đánh giá nguy cơ ATTP quốc gia Trung Quốc, đồng thời trao biên bản ghi nhớ hợp tác với Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia Seoul, Hàn Quốc.

Đối với lĩnh vực xuất nhập khẩu, phân tích nguy cơ có liên quan trực tiếp đến việc xác định mối nguy trong thực phẩm nhập khẩu, lựa chọn biện pháp kiểm tra phù hợp và truy xuất nguồn gốc khi phát hiện dấu hiệu không bảo đảm an toàn. Theo định hướng của dự thảo luật, cơ quan quản lý có thể sử dụng kết quả đánh giá để xem xét nguy cơ từ các yếu tố hóa học, vật lý, vi sinh và chất gây dị ứng, qua đó làm căn cứ cho việc kiểm tra, giám sát và hậu kiểm theo quy định.

Khi phát hiện mắt xích có nguy cơ cao, việc truy xuất nguồn gốc và thu hồi sản phẩm có thể được triển khai để xử lý nguy cơ tại khâu liên quan. Với hàng hóa nhập khẩu, thông tin về sản phẩm, nguyên liệu, quá trình chế biến, bảo quản và lưu thông có ý nghĩa đối với việc xác định nguồn phát sinh mối nguy. Việc đánh giá cần dựa trên bằng chứng khoa học và dữ liệu liên quan, thay vì chỉ căn cứ vào kết quả kiểm tra tại một thời điểm.

Tuy nhiên, để triển khai phân tích nguy cơ đồng bộ, các yêu cầu về chuyên môn, cơ sở dữ liệu và phối hợp giữa các cơ quan cần tiếp tục được cụ thể hóa trong quá trình xây dựng, hoàn thiện quy định. Đây là những nội dung liên quan đến việc tổ chức thực hiện định hướng quản lý ATTP dựa trên nguy cơ, trong đó có hoạt động kiểm tra thực phẩm nhập khẩu và truy xuất nguồn gốc theo dự thảo Luật ATTP (sửa đổi).