Gỡ rào cản pháp lý, tăng tính minh bạch cho thị trường

Sửa đổi đồng bộ 4 luật (gồm: Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023) là bước khởi đầu trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường.

Áp lực từ kinh tế số và hội nhập quốc tế

Bộ Công Thương đang tổ chức lấy ý kiến rộng rãi đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 đạo luật (gồm: Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023). Đây là động thái nhằm xử lý những vướng mắc pháp lý trong thực tiễn, đặc biệt khi hệ thống pháp luật về đầu tư, phân cấp, phân quyền và quản lý kinh tế đã có nhiều thay đổi căn bản.

Qua tổng kết thi hành, cơ quan soạn thảo cho biết, nhiều quy định trong 4 luật trên đã không còn phù hợp. Các bất cập thể hiện ở sự chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các luật; một số nội dung chưa theo kịp sự phát triển của mô hình kinh doanh mới, nhất là kinh tế số, thương mại điện tử (TMĐT); đồng thời chưa tương thích với các luật mới ban hành.

Thực tế quản lý cho thấy, cùng một vấn đề nhưng lại được quy định rải rác ở nhiều luật khác nhau, với cách tiếp cận không đồng nhất. TS, Luật sư Lê Bá Thường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Pháp luật và Văn hoá doanh nghiệp cho rằng, điều này gây khó khăn cho cả cơ quan thực thi lẫn doanh nghiệp trong quá trình áp dụng.

“Có những quy định từng phù hợp trong bối cảnh trước đây nhưng nay không còn tương thích với các đạo luật mới như Luật Đầu tư năm 2025 hay các nghị định về phân cấp, phân quyền đã được ban hành. Nếu không kịp thời điều chỉnh, những quy định không còn phù hợp sẽ trở thành lực cản cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, làm gia tăng chi phí tuân thủ và giảm sức cạnh tranh của nền kinh tế”, ông Thường cho hay.

Một vấn đề nổi bật cũng được Bộ Công Thương chỉ ra, đó là sự phát triển nhanh của kinh tế số và TMĐT. Luật Thương mại năm 2005 được xây dựng trong giai đoạn Việt Nam chuẩn bị gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), khi TMĐT còn ở giai đoạn sơ khai. Sau gần 20 năm thực thi, nhiều quy định của luật này không còn đáp ứng yêu cầu thực tiễn, đặc biệt trong việc quản lý, kiểm soát các hành vi vi phạm như sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số.

Tương tự, Luật Cạnh tranh năm 2018 dù đã có bước tiến quan trọng về tư duy lập pháp, nhưng quá trình áp dụng cho thấy vẫn còn những “khoảng trống” pháp lý. Các hành vi cạnh tranh phát sinh trên nền tảng số, vai trò của các mô hình trung gian, hay hành vi “giúp sức” cho vi phạm cạnh tranh chưa được quy định đầy đủ, gây khó khăn cho công tác xử lý.

Trong lĩnh vực ngoại thương, nhiều doanh nghiệp phản ánh thủ tục cấp phép, chứng nhận xuất xứ, gia công hàng hóa còn phức tạp, tốn thời gian và chi phí. Trong khi đó, thương mại quốc tế đòi hỏi ngày càng cao về tốc độ và tính linh hoạt. Việc phân cấp, phân quyền chưa triệt để khiến không ít thủ tục vẫn phải chờ ý kiến cơ quan Trung ương, làm lỡ cơ hội kinh doanh của doanh nghiệp.

Yêu cầu sửa đổi đồng bộ, tránh chồng chéo mới

Điểm đáng chú ý trong lần sửa đổi này là Bộ Công Thương lựa chọn cách tiếp cận đồng bộ, có tính hệ thống, thay vì sửa đổi riêng lẻ từng luật. Theo cơ quan soạn thảo, nếu chỉ “vá víu” từng đạo luật, nguy cơ phát sinh mâu thuẫn và chồng chéo mới là rất lớn.

Ví dụ, Luật Thương mại hiện vẫn có các quy định về hàng hóa, dịch vụ cấm kinh doanh, hạn chế kinh doanh, trong khi Luật Đầu tư năm 2025 đã quy định đầy đủ và thống nhất về ngành, nghề đầu tư kinh doanh. Nếu không rà soát, điều chỉnh đồng bộ, sự trùng lặp sẽ tiếp tục tồn tại, gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc xác định quy định áp dụng.

Tương tự, nếu Luật Quản lý ngoại thương không được sửa đổi để phù hợp với các nghị định về phân cấp, phân quyền đã ban hành, việc thực thi tại địa phương sẽ tiếp tục thiếu nhất quán, làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước và tăng gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp.

Mục tiêu xuyên suốt của dự án luật được xác định là tháo gỡ khó khăn, vướng mắc có nguyên nhân từ pháp luật; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cải cách thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Theo Bộ Công Thương, việc sửa đổi không nhằm tạo thêm rào cản mới, mà để làm rõ, làm gọn và thống nhất hệ thống pháp luật. Khi quy định rõ ràng, dễ hiểu và có tính dự đoán cao, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, còn cơ quan quản lý cũng nâng cao hiệu quả thực thi.

Theo TS, Luật sư Lê Bá Thường, với thị trường, một khung pháp lý minh bạch, hiện đại sẽ góp phần bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, hạn chế các hành vi gian lận, thao túng thị trường. Đối với người tiêu dùng, việc hoàn thiện các quy định liên quan đến bảo vệ quyền lợi NTD, nhất là trong môi trường số, được kỳ vọng sẽ tăng cường khả năng bảo vệ trước các hành vi xâm phạm, lừa đảo và kinh doanh không lành mạnh.

Bộ Công Thương cho biết, việc sửa đổi đồng bộ 4 luật không diễn ra trong “khoảng trống” chính sách, mà xuất phát từ yêu cầu đã được đặt ra rõ ràng trong nhiều nghị quyết, kết luận quan trọng của Trung ương, Bộ Chính trị và Ban Bí thư.

Các văn bản như Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân; Kết luận số 207-KL/TW về tăng cường bảo vệ quyền lợi NTD đều nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, tháo gỡ rào cản pháp lý, bảo đảm quyền tự do kinh doanh, cạnh tranh bình đẳng và môi trường đầu tư minh bạch.

Có thể thấy, sửa đổi đồng bộ 4 luật mới chỉ là bước khởi đầu trong quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường. Tuy nhiên, việc kịp thời nhận diện và tháo gỡ các “điểm nghẽn” pháp lý được kỳ vọng sẽ tạo thêm dư địa cho tăng trưởng, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, hiện đại và bảo vệ tốt hơn quyền lợi chính đáng của NTD.

Hiện Bộ Công Thương đang tổ chức lấy ý kiến rộng rãi của các tổ chức, cá nhân đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 luật (gồm: Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023). Thông qua đó, cơ quan soạn thảo có cơ sở tiếp tục hoàn thiện chính sách, bảo đảm dự án luật khi trình Quốc hội xem xét, quyết định sẽ đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thực tiễn, phù hợp với tiến trình cải cách thể chế và hội nhập quốc tế.