Xóa bỏ nghịch lý thụ động
Nền tảng của Thông tư số 06/2026/TT-BTC sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 13/2015/TT-BTC quy định về kiểm tra, giám sát, tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu có yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ; kiểm soát hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 13/2020/TT-BTC nằm ở việc giải quyết một mâu thuẫn tồn tại bấy lâu trong quản lý biên giới là sự chênh lệch giữa tốc độ lưu thông hàng hóa và tốc độ phản ứng pháp lý.
Nếu như trước đây, dù cơ quan Hải quan bằng nghiệp vụ đã nhận diện lô hàng có dấu hiệu vi phạm rõ ràng nhưng vẫn phải thông quan nếu chưa nhận được đơn đề nghị kèm khoản tiền bảo lãnh từ phía doanh nghiệp. Quy trình thực thi theo đơn của chủ thể quyền vô hình trung biến cơ quan hành pháp thành bên thụ động, trong khi hàng giả với tốc độ luân chuyển nhanh chóng đã kịp thẩm lậu vào thị trường nội địa trước khi lệnh dừng được ban hành.
 |
| Từ ngày 1/3/2026, cơ quan Hải quan chủ động tạm dừng thông quan ngay khi phát hiện nghi vấn hàng giả. |
Do đó, sự ra đời của Điều 10a Thông tư số 06/2026/TT-BTC chính là lời giải cho bài toán thời gian này. Bằng cách trao quyền cho Đội trưởng Hải quan cửa khẩu ra quyết định tạm dừng ngay tại hiện trường. Quy định đã xác lập một vị thế mới cho cơ quan quản lý bằng việc chuyển từ "người quan sát" sang "người gác cổng" chủ động.
Quyền lực này được xây dựng trên một hệ thống lập luận logic: Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là bảo vệ tài sản của doanh nghiệp mà còn là bảo vệ trật tự công cộng và sự an toàn của người tiêu dùng. Theo đó, khi có căn cứ nghi ngờ dựa trên dữ liệu phân tích rủi ro, cơ quan Hải quan có quyền chặn lô hàng lại ngay lập tức để xác minh, thay vì để hàng thoát đi rồi mới tìm cách thu hồi.
Tuy nhiên, tính logic của quy định này còn nằm ở cơ chế kiểm soát quyền lực để bảo đảm dòng chảy thương mại chính ngạch không bị tắc nghẽn. Để đối ứng với quyền chủ động, Thông tư số 06/2026/TT-BTC thiết lập chế định trách nhiệm dân sự khắt khe đối với chính cơ quan Hải quan.
Nếu việc tạm dừng chủ động được xác định là sai sót, gây thiệt hại cho chủ hàng, cơ quan Hải quan phải bồi thường thiệt hại và chi trả toàn bộ chi phí phát sinh (lưu kho, xếp dỡ, bảo quản) trong vòng 10 ngày làm việc. Áp lực kinh tế này buộc cán bộ công chức thực thi phải nâng cao năng lực thẩm định và tinh thần trách nhiệm. Nó tạo ra điểm cân bằng vừa trao quyền để hành động nhưng siết kỷ luật để minh bạch, đảm bảo quyền lực nhà nước chỉ can thiệp khi có bằng chứng kỹ thuật thực sự thuyết phục.
Số hóa tạo lá chắn cho thương mại điện tử xuyên biên giới
Theo đánh giá của cơ quan Hải quan, một hệ thống thực thi chủ động không thể vận hành bằng cảm quan cá nhân, mà phải dựa trên nền tảng dữ liệu số xuyên suốt.
Do đó, Thông tư số 06/2026/TT-BTC đã chuẩn hóa quy trình tiếp nhận và xử lý hồ sơ qua Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan, tạo ra một mạng lưới thông tin đồng bộ trên toàn quốc.
Trong đó, việc số hóa giải quyết hai vấn đề cốt yếu là tính nhất quán và Tính thời điểm. Khi mọi hồ sơ bảo hộ được cập nhật trực tuyến, đơn vị hải quan cửa khẩu có thể ngay lập tức đối soát nhãn hiệu của một doanh nghiệp nội địa để ra quyết định tạm dừng chính xác. Điều này loại bỏ hoàn toàn sự nhũng nhiễu và các sai lệch do yếu tố con người trong quá trình xử lý hồ sơ giấy.
Ngoài ra, Thông tư số 06/2026/TT-BTC đã trực diện tấn công vào “vùng xám” thương mại điện tử. Trong kỷ nguyên mua sắm trực tuyến, hàng giả không còn đi theo các container khổng lồ mà len lỏi qua hàng triệu gói bưu chính, chuyển phát nhanh giá trị thấp.
Lập luận của Thông tư số 06/2026/TT-BTC đưa ra không có bất kỳ sự ưu tiên hay ngoại lệ nào cho hàng hóa thương mại điện tử. Mọi lô hàng giao dịch online có dấu hiệu vi phạm đều phải chịu quy trình tạm dừng thủ tục tương đương hàng hóa truyền thống.
Việc áp dụng nguyên tắc quản lý rủi ro hiện đại vào lĩnh vực này cho phép cơ quan Hải quan lọc ra các tuyến đường trọng điểm và các chủ thể vận chuyển có lịch sử vi phạm cao để đưa vào diện kiểm soát đặc biệt. Điều này không chỉ bảo vệ người tiêu dùng trực tuyến mà còn tạo ra sự công bằng cho những doanh nghiệp sản xuất chân chính đang chịu áp lực cạnh tranh không lành mạnh từ hàng giả giá rẻ trên mạng.
Bên cạnh đó, việc kiện toàn hệ thống thuật ngữ và danh xưng tổ chức đồng bộ với mô hình quản lý mới (như chuyển từ cục hải quan tỉnh, thành phố sang chi cục hải quan khu vực) không chỉ là thay đổi tên gọi hành chính, đây là sự xác định lại thẩm quyền sát sườn hơn, đảm bảo tính thống nhất từ khâu phân tích dữ liệu tại trung tâm đến khâu ra quyết định thực tế tại cửa khẩu.
Quy định mới cũng siết chặt kiểm tra đối với hàng quá cảnh và tạm nhập tái xuất, ngăn chặn nguy cơ Việt Nam bị lợi dụng làm điểm trung chuyển cho các mạng lưới hàng giả quốc tế. Điều này nâng tầm vị thế của nền kinh tế Việt Nam, khẳng định sự tuân thủ nghiêm túc các cam kết quốc tế trong các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
Đại diện Cục Hải quan cho rằng, Thông tư số 06/2026/TT-BTC không chỉ là một văn bản sửa đổi thông thường, mà là một chiến lược quản trị biên giới hiện đại. Bằng việc kết hợp giữa thẩm quyền chủ động, trách nhiệm bồi thường minh bạch và hạ tầng dữ liệu số, quy định mới đã thiết lập một tiêu chuẩn mới về thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.
Từ ngày 1/3/2026, thông điệp gửi đi cho cộng đồng doanh nghiệp và các đối tượng vi phạm là vô cùng rõ ràng: Biên giới không còn là nơi để hàng giả lẩn trốn, mà là nơi thực thi sự thượng tôn pháp luật một cách chủ động và quyết liệt nhất. Đây chính là nền tảng để xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, bảo vệ sức sáng tạo và củng cố niềm tin cho các nhà đầu tư trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
