Kiểm soát sở hữu trí tuệ trong thương mại điện tử: Giải mã mê cung hàng giả xuyên biên giới

Ứng dụng triết lý quản lý rủi ro và Big Data

Thách thức lớn nhất đối với việc kiểm soát sở hữu trí tuệ (SHTT) trong thương mại điện tử chính là tính chất “vỡ vụn” của các dòng hàng. Thay vì các lô hàng container lớn truyền thống, hàng hóa thương mại điện tử được chia nhỏ thành hàng triệu kiện bưu chính, chuyển phát nhanh mỗi ngày.

Báo cáo đánh giá tác động SHTT đã chỉ rõ, nếu áp dụng phương thức kiểm soát thủ công hoặc kiểm tra 100% sẽ gây tắc nghẽn toàn bộ hệ thống lưu thông bưu chính quốc tế, làm tê liệt hoạt động thương mại điện tử. Vì vậy, Thông tư số 06/2026/TT-BTC đã xác định quản lý rủi ro là kim chỉ nam duy nhất.

Công chức Hải quan khu vực XIII kiểm tra hành lý qua máy soi. Ảnh: T.H

Cơ quan Hải quan không thực hiện kiểm tra tràn lan mà tập trung phân tích dữ liệu lớn để khoanh vùng các đối tượng có nguy cơ vi phạm cao thông qua các thuật toán thông minh.

Theo đó, hệ thống hải quan sẽ tự động sàng lọc dựa trên các tiêu chí cụ thể: lịch sử tuân thủ của người bán trên các sàn thương mại điện tử lớn, các tuyến đường vận chuyển thường xuyên phát hiện hàng giả, và danh mục các nhóm mặt hàng nhạy cảm thường bị xâm phạm quyền SHTT như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, linh kiện điện tử. Khi một kiện hàng thỏa mãn các dấu hiệu rủi ro, quy trình kiểm soát chuyên sâu sẽ được kích hoạt ngay lập tức.

Cách tiếp cận này giúp cơ quan Hải quan “bắt đúng, bắt trúng” vi phạm mà không làm chậm tốc độ thông quan của hàng triệu đơn hàng hợp pháp khác của người dân. Đây chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa việc tạo thuận lợi cho thương mại số phát triển và việc bảo vệ nghiêm ngặt quyền SHTT tại biên giới, hoàn toàn phù hợp với xu hướng quản lý hải quan hiện đại của các nước phát triển trên thế giới.

Cơ chế xác thực điện tử nhanh

Để đáp ứng đặc thù về tốc độ cực nhanh của kinh doanh trực tuyến, Thông tư số 06/2026/TT-BTC mở ra một cơ chế tương tác số linh hoạt giữa hải quan và chủ thể quyền.

Việc xác thực thông tin hàng thật/giả hiện nay được khuyến khích thực hiện hoàn toàn qua các kênh điện tử nhanh như email, cổng thông tin trực tuyến hoặc các ứng dụng di động được ngành Hải quan phát triển.

Khi phát hiện một kiện hàng nghi ngờ vi phạm nhãn hiệu, công chức hải quan có thể chụp ảnh thực tế sản phẩm, nhãn mác và gửi ngay cho chủ thể quyền để nhận phản hồi xác nhận. Sự tương tác không khoảng cách này cho phép việc xử lý vi phạm diễn ra trong vòng vài giờ thay vì kéo dài nhiều ngày, đảm bảo tính kịp thời trong việc ngăn chặn hàng giả trước khi chúng kịp đi vào khâu giao hàng cuối cùng đến tay người tiêu dùng.

Hơn thế nữa, các quy định mới tại Thông tư số 06/2026/TT-BTC còn tạo ra áp lực tích cực, buộc các sàn thương mại điện tử và các doanh nghiệp chuyển phát nhanh phải nâng cao trách nhiệm trong việc kiểm soát nguồn gốc hàng hóa đầu vào.

Việc hải quan siết chặt kiểm soát tại cửa khẩu sẽ khiến các sàn thương mại điện tử phải rà soát chặt chẽ hơn danh mục người bán và yêu cầu minh bạch về quyền sở hữu trí tuệ ngay từ khâu đăng ký gian hàng ảo. Nếu hàng hóa bị kẹt lại tại biên giới do vi phạm SHTT, uy tín và chi phí vận hành của sàn cũng sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp.

Về lâu dài, điều này sẽ góp phần xây dựng một hệ sinh thái kinh tế số minh bạch, bền vững tại Việt Nam. Đây không chỉ là nỗ lực thực thi pháp luật nội địa, mà còn là minh chứng cho việc Việt Nam thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA, khẳng định vị thế của một quốc gia tôn trọng quyền SHTT trong mọi loại hình thương mại hiện đại.