 |
| Ảnh minh họa. |
Phóng viên: So với các quy định trước đây, Nghị định số 255/2026/NĐ-CP đã bổ sung và hoàn thiện nhiều nội dung về quản lý thuế đối với giao dịch liên kết. Theo bà những thay đổi có tác động ra sao đối với doanh nghiệp?
TS Nguyễn Thị Hà: Nghị định số 255/2026/NĐ-CP được xây dựng theo hướng tăng cường tính minh bạch ngay từ khâu xác định bản chất giao dịch. Trước đây, nhiều doanh nghiệp thường quan tâm nhiều đến hình thức hồ sơ, còn nay, nhấn mạnh vào bản chất kinh tế của giao dịch và nguyên tắc giao dịch độc lập.
|
Nghị định quy định khá toàn diện về nguyên tắc quản lý thuế đối với giao dịch liên kết, từ việc xác định các bên có quan hệ liên kết, lựa chọn đối tượng so sánh độc lập, phương pháp xác định giá giao dịch đến quyền, nghĩa vụ của người nộp thuế và trách nhiệm báo cáo lợi nhuận liên quốc gia. Điều này đã tạo lập nên một khung pháp lý đồng bộ.
Một điểm rất đáng chú ý là phạm vi giao dịch liên kết được quy định khá rộng. Không chỉ bao gồm hoạt động mua bán hàng hóa hay cung cấp dịch vụ mà còn mở rộng sang giao dịch tài chính, vay vốn, bảo lãnh, chuyển nhượng tài sản hữu hình, tài sản vô hình, chia sẻ chi phí, sử dụng chung nguồn lực và nhiều giao dịch kinh tế khác giữa các bên có quan hệ liên kết.
Theo tôi, các quy định trong Nghị định rất rõ ràng. Doanh nghiệp hoàn toàn có quyền thực hiện các giao dịch liên kết phục vụ hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, giá trị giao dịch phải phản ánh đúng bản chất thị trường, không được làm giảm nghĩa vụ thuế phải nộp tại Việt Nam. Xu hướng quản lý thuế này hiện đang được nhiều quốc gia áp dụng.
Phóng viên: Thực tế, không ít doanh nghiệp vẫn còn băn khoăn trong việc xác định mình có thuộc trường hợp phát sinh quan hệ liên kết hay không. Theo bà Nghị định số 255/2026/NĐ-CP đã làm rõ vấn đề này như thế nào?
TS Nguyễn Thị Hà: Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị định là quy định rõ và đầy đủ hơn các trường hợp được xác định có quan hệ liên kết, qua đó giúp doanh nghiệp có cơ sở để tự rà soát và thực hiện đúng nghĩa vụ kê khai.
Nếu trước đây nhiều doanh nghiệp chủ yếu căn cứ vào tỷ lệ sở hữu vốn thì nay, phạm vi xác định quan hệ liên kết đã được mở rộng. Ngoài trường hợp một doanh nghiệp trực tiếp hoặc gián tiếp nắm giữ từ 25% vốn góp của doanh nghiệp khác, Nghị định còn bổ sung nhiều tiêu chí phản ánh bản chất của mối quan hệ kiểm soát, như cùng chịu sự chi phối của một bên thứ ba; có quyền bổ nhiệm, quyết định chính sách tài chính và hoạt động kinh doanh; phát sinh quan hệ bảo lãnh, cho vay hoặc các giao dịch đáp ứng điều kiện theo quy định.
Đáng chú ý, Nghị định cũng mở rộng phạm vi xác định quan hệ liên kết thông qua mối quan hệ gia đình giữa các cá nhân trực tiếp điều hành hoặc kiểm soát doanh nghiệp. Đồng thời, các trường hợp phát sinh từ giao dịch chuyển nhượng vốn, các khoản vay hoặc việc nhiều doanh nghiệp cùng chịu sự điều hành trên thực tế của một chủ thể cũng được đưa vào diện xem xét.
Theo tôi, việc chuyển từ cách tiếp cận dựa chủ yếu vào tỷ lệ sở hữu vốn sang đánh giá bản chất của mối quan hệ kiểm soát là thay đổi quan trọng của Nghị định. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động rà soát cơ cấu sở hữu, mô hình quản trị và các giao dịch phát sinh để xác định chính xác quan hệ liên kết, từ đó thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế theo quy định.
Phóng viên: Nghị định số 255/2026/NĐ-CP cũng đặt ra yêu cầu chặt chẽ hơn đối với việc kê khai và lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết, theo bà, doanh nghiệp cần lưu ý những nội dung gì để thực hiện đúng quy định?
TS Nguyễn Thị Hà: Theo quy định mới, doanh nghiệp không chỉ thực hiện kê khai mà còn phải chứng minh việc lựa chọn phương pháp xác định giá giao dịch liên kết là phù hợp với quy định pháp luật. Điều này đòi hỏi mọi thông tin, số liệu sử dụng trong hồ sơ phải có căn cứ rõ ràng, khách quan, thay vì chỉ dựa trên đánh giá nội bộ.
Cùng với đó, doanh nghiệp có trách nhiệm kê khai đầy đủ thông tin về quan hệ liên kết và các giao dịch liên kết theo biểu mẫu quy định, nộp cùng hồ sơ quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp. Đáng chú ý, hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết phải được lập trước thời điểm kê khai quyết toán thuế hàng năm và lưu giữ đầy đủ để phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra khi cần thiết.
Tùy từng trường hợp, hồ sơ có thể bao gồm thông tin về quan hệ liên kết, hồ sơ quốc gia, hồ sơ toàn cầu và báo cáo lợi nhuận liên quốc gia của công ty mẹ tối cao theo quy định.
Theo tôi, điểm đáng chú ý nhất của Nghị định không chỉ nằm ở yêu cầu về hồ sơ mà còn ở sự thay đổi trong tư duy tuân thủ. Thay vì chỉ chuẩn bị tài liệu khi có thanh tra, kiểm tra, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng, cập nhật và chuẩn hóa dữ liệu ngay từ quá trình hoạt động. Đây là nền tảng giúp việc giải trình với cơ quan Thuế thuận lợi hơn, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế.
Phóng viên: Nghị định cũng quy định rõ hơn trách nhiệm của người nộp thuế cũng như các tổ chức tư vấn, đại lý thuế trong việc lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết. Quy định này có ý nghĩa như thế nào đối với doanh nghiệp, thưa bà?
TS Nguyễn Thị Hà: Theo tôi, đây là điểm mới quan trọng, góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế của doanh nghiệp. Nghị định quy định rõ người nộp thuế phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính đầy đủ, chính xác của toàn bộ thông tin, tài liệu trong hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết.
Nghĩa là, dù doanh nghiệp thuê công ty kiểm toán, đơn vị tư vấn hay đại lý thuế hỗ trợ lập hồ sơ, trách nhiệm cuối cùng đối với nội dung kê khai vẫn thuộc về chính doanh nghiệp. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát chất lượng dữ liệu và thông tin trước khi nộp cho cơ quan Thuế.
Ở chiều ngược lại, Nghị định cũng quy định rõ trách nhiệm của các đơn vị tư vấn, kiểm toán độc lập và đại lý thuế. Khi tham gia lập hồ sơ, các đơn vị này phải tuân thủ đúng quy định pháp luật và chịu trách nhiệm đối với phần công việc do mình thực hiện.
Theo đó, doanh nghiệp cũng cần thay đổi cách tiếp cận, không chỉ tìm kiếm đơn vị hỗ trợ về thủ tục mà nên ưu tiên đối tác có chuyên môn, kinh nghiệm, đồng thời đầu tư xây dựng hệ thống dữ liệu và quy trình quản trị nội bộ minh bạch. Khi cả doanh nghiệp và đơn vị tư vấn cùng đề cao trách nhiệm và tính minh bạch, việc tuân thủ quy định về giao dịch liên kết sẽ hiệu quả hơn, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong quá trình thanh tra, kiểm tra thuế.
Phóng viên: Nghị định có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 và áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2026, bà có khuyến nghị gì để doanh nghiệp chủ động thích ứng?
TS Nguyễn Thị Hà: Việc chuẩn bị càng sớm thì quá trình thực hiện càng thuận lợi và hạn chế rủi ro phát sinh. Trước hết, doanh nghiệp cần rà soát lại cơ cấu sở hữu, mô hình quản trị và toàn bộ các giao dịch phát sinh để xác định chính xác mình có thuộc trường hợp phát sinh giao dịch liên kết theo quy định của Nghị định hay không. Đây là bước nền tảng để thực hiện đúng các nghĩa vụ kê khai và lập hồ sơ sau này.
Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống quản lý và lưu trữ dữ liệu ngay trong quá trình hoạt động. Từ hợp đồng, chứng từ, căn cứ xác định giá giao dịch, phương pháp so sánh đến các dữ liệu thị trường liên quan đều cần được thu thập, cập nhật và lưu giữ đầy đủ. Khi thông tin được chuẩn hóa từ đầu, doanh nghiệp sẽ tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí trong quá trình kê khai cũng như giải trình với cơ quan Thuế.
Doanh nghiệp cũng cần thường xuyên cập nhật các quy định mới, tăng cường phối hợp giữa bộ phận tài chính, kế toán, kiểm toán và đơn vị tư vấn để thống nhất cách áp dụng. Đối với mỗi giao dịch liên kết phát sinh, cần đánh giá ngay tác động về thuế để có phương án xử lý phù hợp, thay vì chờ đến cuối kỳ mới tổng hợp và điều chỉnh.
Một điểm doanh nghiệp cũng cần lưu ý là từ khi Nghị định số 255/2026/NĐ-CP có hiệu lực, Nghị định số 132/2020/NĐ-CP và Nghị định số 20/2025/NĐ-CP sẽ hết hiệu lực thi hành. Tuy nhiên, Nghị định mới vẫn quy định việc chuyển tiếp đối với một số trường hợp theo quy định trước đây. Vì vậy, doanh nghiệp nên rà soát kỹ các hồ sơ đang thực hiện để bảo đảm việc chuyển tiếp được thực hiện đúng quy định, tránh phát sinh những vướng mắc.
Tôi cho rằng, nếu doanh nghiệp chủ động chuẩn bị và xem việc minh bạch thông tin là một phần trong chiến lược quản trị hiện đại thì vấn đề tuân thủ Nghị định sẽ không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro về thuế, mà còn góp phần nâng cao uy tín, tăng cường năng lực quản trị và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong dài hạn.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn bà!
