 |
| Diễn biến phòng vệ thương mại thời gian qua cho thấy sức ép hiện diện ở nhiều ngành hàng. Ảnh: Minh Hà, hỗ trợ bởi AI. |
Môi trường thương mại toàn cầu trong quý III/2026 tiếp tục biến động nhanh, trong khi hàng xuất khẩu Việt Nam tiếp tục đối mặt nhiều vụ phòng vệ thương mại mới.
Theo Cục Phòng vệ thương mại, tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa Việt Nam đã đối mặt với tổng cộng 327 vụ việc điều tra từ 27 thị trường, đòi hỏi doanh nghiệp chủ động và thích ứng khi mở rộng xuất khẩu.
Số liệu tổng hợp của Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI) cho thấy, có 8 vụ việc phòng vệ thương mại mới khởi xướng đối với hàng xuất khẩu Việt Nam tại thị trường nước ngoài trong Quý III/2026. Các thị trường khởi xướng điều tra gồm: Ấn Độ, Nam Phi, Liên minh Kinh tế Á- Âu (EAEU), Đài Loan, Vương quốc Anh, Malaysia, Thổ Nhĩ kỳ.
Từ khởi xướng điều tra đến kết luận, áp dụng biện pháp và rà soát, diễn biến phòng vệ thương mại thời gian qua cho thấy sức ép hiện diện ở nhiều ngành hàng, từ thép, xi măng đến nhựa, đồ gỗ và máy móc... khiến doanh nghiệp liên quan vừa phải theo dõi các cuộc điều tra mới, vừa tiếp tục tham gia rà soát những biện pháp đã áp dụng.
Trong đó, việc Ấn Độ khởi xướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với ống đồng rãnh trong cuối tháng 9 vừa qua cho thấy, một sản phẩm có thể phải ứng phó đồng thời với nhiều nội dung điều tra. Cùng thời gian, xi măng portland Việt Nam bị Nam Phi khởi xướng điều tra chống bán phá giá, tiếp tục đặt nhóm vật liệu xây dựng trước thách thức giữ thị trường.
Nhìn từ cơ cấu hàng hóa, những diễn biến này gắn với sức ép cạnh tranh của các ngành công nghiệp cơ bản. Tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại tháng 9/2026, ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc Công ty TNHH GH Consults nhận định, kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ việc, trong bối cảnh dư thừa công suất và cạnh tranh về giá ngày càng gay gắt.
Từ góc độ doanh nghiệp, điều đó đặt ra yêu cầu đánh giá thị trường cần vượt ra ngoài quy mô đơn hàng và giá bán. Khi lập kế hoạch xuất khẩu, doanh nghiệp cần tính đến khả năng phải giải trình, cung cấp hồ sơ và dành nguồn lực tham gia điều tra; đồng thời năng lực tiếp cận khách hàng cần đi cùng năng lực duy trì hiện diện tại thị trường.
Các đợt rà soát trong quý III/2026 cũng cho thấy rủi ro không khép lại sau quyết định áp thuế ban đầu. Điển hình như trường hợp Canada rà soát cuối kỳ biện pháp đối với ghế bọc đệm; Úc xem xét tiếp tục áp dụng biện pháp chống bán phá giá đối với thép mạ kẽm… từ đó đòi hỏi doanh nghiệp duy trì hồ sơ và theo dõi vụ việc xuyên suốt quá trình giao thương hàng hóa.
Dẫn chứng rõ nét về vai trò hợp tác của doanh nghiệp xuất khẩu trong quá trình điều tra phòng vệ thương mại là kết luận sơ bộ vụ máy nén khí tại Hoa Kỳ. Theo Bộ Công Thương, bị đơn bắt buộc có biên độ trợ cấp sơ bộ 0,35%, ở mức không đáng kể; tám doanh nghiệp không hợp tác chịu mức 74,39%, tính theo dữ liệu sẵn có bất lợi; các doanh nghiệp còn lại là 37,2%, cho thấy sự khác biệt lớn về biên độ áp dụng giữa các nhóm doanh nghiệp.
Chênh lệch này không có nghĩa hợp tác sẽ mặc nhiên bảo đảm mức thuế thấp, bởi kết quả còn phụ thuộc dữ liệu và kết luận điều tra. Tuy nhiên, kết luận cho thấy, việc không tham gia có thể khiến doanh nghiệp mất cơ hội bảo vệ quyền lợi bằng thông tin của chính mình.
Ở chiều tích cực, việc Indonesia chấm dứt điều tra và không áp thuế chống bán phá giá đối với nhựa polypropylene homopolymer, hay Việt Nam nằm trong danh sách nước đang phát triển được loại trừ khỏi biện pháp tự vệ tạm thời của EU đối với thép điện định hướng dạng hạt, cho thấy cần phân biệt nguy cơ bị điều tra với kết quả cuối cùng, đồng thời tiếp tục theo sát vụ việc để nhận diện đúng cơ hội duy trì thị trường. Vì vậy, cần đánh giá đúng từng vụ việc, thay vì đồng nhất việc bị điều tra với chắc chắn bị áp thuế.
 |
| Năng lực phòng vệ cần được xây dựng trước khi tranh chấp phát sinh và duy trì trong suốt vòng đời vụ việc. Ảnh: Minh Hà |
Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam tiếp tục triển khai đồng thời công cụ phòng vệ theo nhiều hướng: điều tra mới, rà soát và chống lẩn tránh.
Theo Cục Phòng vệ thương mại, ngày 27/7, Bộ Công Thương khởi xướng điều tra chống bán phá giá thanh thép dự ứng lực từ Trung Quốc. Ngày 28/7, Bộ ban hành quyết định áp dụng biện pháp chống lẩn tránh chính thức đối với thép cán nóng. Đến tháng 9, thuế chống bán phá giá chính thức đối với một số sản phẩm gạch gốm, sứ ốp lát từ Ấn Độ được quyết định ở mức 5,55–45,30%.
Những diễn biến trên cho thấy công tác phòng vệ thương mại vừa xử lý các vụ việc mới, vừa theo dõi và bảo đảm hiệu lực của biện pháp đã ban hành; đồng thời chất lượng hồ sơ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp tục sử dụng công cụ phòng vệ.
Tuy nhiên, thiếu dữ liệu cũng là một trong những hạn chế của doanh nghiệp được ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước chỉ ra tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026.
Từ một số vụ việc điển hình có thể thấy, dữ liệu và sự tham gia đầy đủ có ý nghĩa thiết thực đối với quyền lợi doanh nghiệp. Với nhà xuất khẩu, đó là cơ sở giải trình hoạt động sản xuất, chi phí và các thông tin được yêu cầu, còn với ngành sản xuất trong nước, đó là nền tảng xây dựng hồ sơ đề nghị điều tra hoặc rà soát.
Theo ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, việc tăng cường cảnh báo sớm, chuẩn hóa dữ liệu, nâng cao năng lực hiệp hội và doanh nghiệp, phối hợp thực thi và gắn phòng vệ thương mại với phát triển công nghiệp là những công việc cần được chuẩn bị thường xuyên trong quản trị sản xuất, kinh doanh.
Diễn biến quý III/2026 cho thấy năng lực phòng vệ cần được xây dựng trước khi tranh chấp phát sinh và duy trì trong suốt vòng đời vụ việc. Khi doanh nghiệp chuẩn bị tốt dữ liệu, phối hợp chặt chẽ với hiệp hội, cơ quan quản lý và tận dụng thời gian được bảo vệ để tăng năng suất, công cụ phòng vệ mới có thể chuyển thành lợi thế cạnh tranh bền vững.
