Phân loại rủi ro để quản lý chất lượng hàng hóa hiệu quả hơn

Quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa dựa trên đánh giá mức độ rủi ro là cần thiết trong bối cảnh TMĐT và chuỗi cung ứng xuyên biên giới ngày càng gia tăng.

Áp lực hoàn thiện khung pháp lý

Từ các kênh phân phối truyền thống, hàng hóa hiện nay được giao dịch ngày càng nhiều trên các nền tảng số, với tốc độ nhanh, phạm vi rộng và khó kiểm soát hơn. Sự phát triển này mang lại nhiều cơ hội cho doanh nghiệp và người tiêu dùng, nhưng đồng thời cũng tạo áp lực lớn đối với công tác quản lý chất lượng.

Các yêu cầu về an toàn, truy xuất nguồn gốc, tuân thủ tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật ngày càng trở nên phức tạp. Số lượng sản phẩm và chủng loại hàng hóa liên tục gia tăng khiến việc kiểm soát đồng đều mọi mặt hàng theo cùng một cách tiếp cận trở nên kém hiệu quả.

Có những nhóm hàng hóa nếu không được kiểm soát chặt chẽ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng, môi trường hoặc trật tự an toàn xã hội. Ngược lại, cũng có nhiều sản phẩm có mức độ rủi ro thấp, nếu áp dụng các biện pháp quản lý quá chặt có thể làm phát sinh chi phí không cần thiết, gây cản trở lưu thông hàng hóa và hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.

TMĐT bùng phát cũng đã tác động và tạo áp lực lớn đến công tác quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Hàng hóa được rao bán, giao dịch và phân phối với tốc độ cao, trong khi việc kiểm soát chất lượng, nguồn gốc, nhãn hàng hóa gặp nhiều khó khăn. Người tiêu dùng vì vậy đối mặt với nguy cơ mua phải sản phẩm không bảo đảm chất lượng, không phù hợp tiêu chuẩn đã công bố.

Thực tế cho thấy, việc chia sẻ, cập nhật thông tin lên Cơ sở dữ liệu quốc gia về tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng chưa đồng bộ. Điều này làm hạn chế khả năng phân tích rủi ro, cảnh báo sớm đối với thị trường và giảm hiệu quả của công tác quản lý nhà nước trong bối cảnh thị trường biến động nhanh.

Công tác quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa thời gian qua cũng còn những hạn chế nhất định; phối hợp giữa các lực lượng như quản lý thị trường, hải quan, cơ quan kiểm tra chuyên ngành chưa khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu dùng chung.

Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa được sửa đổi, bổ sung năm 2025 và Nghị định số 37/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý chất lượng theo hướng hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, việc Bộ Công Thương xây dựng dự thảo Thông tư mới quy định về quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước của Bộ Công Thương. Đây được xem là bước đi nhằm cụ thể hóa các quy định của pháp luật, đồng thời khắc phục những bất cập trong thực tiễn quản lý.

Dự thảo Thông tư mới dự kiến thay thế Thông tư số 46/2015/TT-BCT và Thông tư số 36/2019/TT-BCT, tạo lập khuôn khổ pháp lý thống nhất cho công tác quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Công Thương trong các khâu sản xuất, nhập khẩu và lưu thông trên thị trường.

Quản lý chất lượng hàng hóa theo mức độ rủi ro

Thông tin mới đáng chú ý nhất trong dự thảo Thông tư là thiết lập rõ ràng khung quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa dựa trên đánh giá mức độ rủi ro. Theo dự thảo, sản phẩm, hàng hóa được phân loại thành 3 nhóm: rủi ro cao, rủi ro trung bình và rủi ro thấp.

Việc xác định mức độ rủi ro được thực hiện trên cơ sở bằng chứng khoa học, dữ liệu thực tiễn và khả năng quản lý của cơ quan nhà nước trong từng thời kỳ. Dự thảo Thông tư nêu rõ nguyên tắc “yêu cầu quản lý nhà nước phải tương xứng với mức độ rủi ro”, đồng thời áp dụng nguyên tắc phòng ngừa trong trường hợp có nguy cơ nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng con người, môi trường hoặc an ninh quốc gia.

Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm tập trung nguồn lực quản lý vào các nhóm hàng hóa tiềm ẩn nguy cơ cao, đồng thời giảm bớt gánh nặng thủ tục đối với các sản phẩm có mức độ rủi ro thấp, qua đó tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.

Trên cơ sở phân loại rủi ro, dự thảo Thông tư quy định việc xây dựng Danh mục sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro trung bình và mức độ rủi ro cao thuộc trách nhiệm quản lý của Bộ Công Thương. Một điểm mới đáng chú ý nữa là Danh mục này được xây dựng kèm theo mã số HS, phù hợp với Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam.

Danh mục sản phẩm, hàng hóa theo mức độ rủi ro sẽ được rà soát, cập nhật hằng năm, bảo đảm phù hợp với tình hình thực tế, sự phát triển của khoa học, công nghệ và các cảnh báo rủi ro trong nước, quốc tế. Các đơn vị quản lý ngành, lĩnh vực có trách nhiệm đánh giá rủi ro, xây dựng danh mục và gửi về Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công để tổng hợp, trình Bộ Công Thương ban hành.

Dự thảo Thông tư cũng quy định rõ việc kiểm tra chất lượng sản phẩm, hàng hóa trong sản xuất, nhập khẩu và lưu thông trên thị trường phải được thực hiện trên cơ sở quản lý rủi ro, bảo đảm tính khách quan, minh bạch.

Đối với hàng hóa nhập khẩu có mức độ rủi ro cao, dự thảo Thông tư dành riêng một điều quy định về việc tăng cường tần suất kiểm tra. Cơ quan kiểm tra có trách nhiệm theo dõi, cập nhật danh sách quốc gia, vùng lãnh thổ bị cảnh báo rủi ro cao, cũng như lịch sử tuân thủ pháp luật của tổ chức, cá nhân nhập khẩu để làm căn cứ quản lý.

Đối với hàng hóa lưu thông trên thị trường, hoạt động khảo sát chất lượng được nhấn mạnh như một công cụ hỗ trợ quản lý quan trọng. Thông qua khảo sát, cơ quan quản lý có thể phát hiện sớm nguy cơ rủi ro, phục vụ công tác hậu kiểm và cung cấp dữ liệu thực tiễn để hoàn thiện chính sách quản lý chất lượng.

Lần đầu tiên, nội dung quản lý chất lượng hàng hóa kinh doanh trên nền tảng số phục vụ giao dịch điện tử được quy định cụ thể trong một thông tư của Bộ Công Thương. Theo dự thảo, việc bảo đảm chất lượng hàng hóa trên nền tảng số thực hiện theo quy định tại Nghị định số 37/2026/NĐ-CP, với sự tham gia của Cục TMĐT và Kinh tế số. Quy định này nhằm tăng cường kiểm soát chất lượng hàng hóa trên môi trường trực tuyến, lĩnh vực đang phát triển nhanh nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với người tiêu dùng nếu thiếu cơ chế quản lý phù hợp.

Việc đẩy mạnh chia sẻ và khai thác dữ liệu được kỳ vọng sẽ giúp nâng cao hiệu quả phân tích rủi ro, hỗ trợ công tác quản lý thị trường và bảo vệ người tiêu dùng trong bối cảnh thị trường hàng hóa tiếp tục biến động nhanh và phức tạp.

Thông qua việc lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Thông tư, Bộ Công Thương kỳ vọng sẽ tiếp thu đầy đủ phản ánh từ thực tiễn, từ đó hoàn thiện chính sách quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa theo hướng hiệu quả hơn, phù hợp với yêu cầu phát triển của thị trường trong giai đoạn mới.