Bài 4: Phó Chủ tịch HanoiSME Mạc Quốc Anh - Ưu đãi thuế cần “nguồn oxy” dài hạn

GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội DNNVV TP Hà Nội (HanoiSME).

Thời gian qua, các chính sách thuế đã tác động ra sao tới nỗ lực vượt khó, ổn định sản xuất và hướng tới phát triển bền vững của DNNVV, thưa ông?

Trong 3–5 năm gần đây, Việt Nam đã ban hành hàng loạt chính sách thuế nhằm hỗ trợ khu vực DNNVV – nhóm doanh nghiệp đóng góp quan trọng vào tăng trưởng và việc làm.

Nổi bật gồm: Luật Thuế TNDN sửa đổi với thuế suất ưu đãi 15–17%; gia hạn thời hạn nộp thuế TNDN, GTGT, tiền thuê đất giai đoạn 2020–2024; miễn, giảm thuế TNDN theo Nghị quyết số 43/2022/QH15 và Nghị định số 44/2023/NĐ-CP cho doanh nghiệp chịu tác động từ Covid-19 và suy giảm kinh tế toàn cầu.

Các chính sách này đã tạo hiệu quả rõ rệt trước mắt: giúp doanh nghiệp duy trì thanh khoản (năm 2023, giá trị gia hạn thuế và tiền thuê đất khoảng 129 nghìn tỷ đồng), bảo đảm dòng tiền để trả lương, mua nguyên liệu và duy trì sản xuất; thúc đẩy phục hồi ở một số ngành như chế biến thực phẩm, dệt may, da giày với mức tăng trưởng trở lại 4–7%; đồng thời khuyến khích đầu tư máy móc, cải tiến quy trình, hướng tới đáp ứng tiêu chuẩn ESG và chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, xét về lâu dài, phần lớn chính sách vẫn mang tính ngắn hạn, giải quyết tình thế và chưa gắn chặt với chiến lược phát triển DNNVV 10–15 năm; ưu đãi chủ yếu áp dụng cho doanh nghiệp có lợi nhuận, còn nhóm thua lỗ hoặc mới thành lập khó tiếp cận.

Chính sách thuế hiện chưa kết hợp nhuần nhuyễn với hỗ trợ vốn, thị trường và công nghệ, nên hiệu ứng cộng hưởng còn hạn chế.

Chính sách thuế đã giúp nhiều doanh nghiệp “qua cơn bĩ cực”, nhưng để thực sự phát triển bền vững, cần ưu đãi thuế ổn định và định hướng dài hạn, gắn với mục tiêu đổi mới và nâng cao năng suất.

Quan sát từ thực tế, theo ông các DNNVV đã tận dụng được đến đâu những ưu đãi thuế hiện hành? Liệu còn nhiều doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội từ các chính sách này?

Khảo sát của Hiệp hội DNNVV Hà Nội năm 2024 cho thấy, chỉ khoảng 58% doanh nghiệp nắm rõ đầy đủ các chính sách ưu đãi thuế; gần 40% trong số này chưa khai thác hết quyền lợi do thủ tục phức tạp hoặc thiếu nhân sự chuyên trách; khoảng 20% hiểu nhầm rằng ngành mình không được áp dụng.

Nguyên nhân lớn nhất là thiếu thông tin kịp thời: văn bản hướng dẫn ban hành chậm hoặc thay đổi nhanh khiến doanh nghiệp khó theo sát.

Bên cạnh đó, năng lực quản trị tài chính còn hạn chế, nhất là với doanh nghiệp siêu nhỏ không có bộ phận kế toán chuyên sâu; tâm lý ngại tiếp xúc cơ quan thuế do lo ngại phát sinh thanh, kiểm tra; hạn chế về minh bạch tài chính ở một số hộ kinh doanh, doanh nghiệp siêu nhỏ khiến khó chứng minh điều kiện hưởng ưu đãi.

Ví dụ, trong chương trình miễn, giảm thuế TNDN cho doanh nghiệp, có doanh thu dưới 200 tỷ đồng/năm, chỉ 65% số doanh nghiệp thuộc diện thực tế làm hồ sơ xin miễn giảm, tức 35% đã bỏ lỡ quyền lợi.

Theo tôi, cần tiếp tục đẩy mạnh khai, nộp và đăng ký ưu đãi thuế trực tuyến. Cơ quan thuế cũng cần tổ chức nhiều hội thảo, tập huấn theo ngành hàng và khu vực, đồng thời xây dựng đội ngũ tư vấn thuế cộng đồng tại các hiệp hội để hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng tối đa chính sách.

Một vấn đề “thời sự” đó là hiện nay, ưu đãi thuế để khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp đang được quan tâm. Ông đánh giá các chính sách này đã đủ sức tạo động lực mạnh mẽ hay chưa?

Chính sách ưu đãi cho hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp hiện hành được thiết kế khá toàn diện: miễn thuế TNDN trong 2 năm đầu, giảm 50% trong 3 năm tiếp theo, miễn lệ phí môn bài 3 năm, kế thừa mã số thuế và hóa đơn để giảm chi phí thủ tục.

Năm 2023, có khoảng 37.000 hộ kinh doanh chuyển đổi, tăng 18% so với năm trước, chủ yếu ở các lĩnh vực dịch vụ ăn uống, thương mại, logistics và sản xuất chế biến quy mô nhỏ.

Tuy vậy, tôi cho rằng động lực chuyển đổi vẫn chưa bùng nổ. Nhiều hộ e ngại chi phí tuân thủ khi trở thành doanh nghiệp, từ kê khai thuế định kỳ, quy định kế toán đến đóng bảo hiểm xã hội... Đó là chưa kể khả năng tiếp cận tín dụng cũng hạn chế dù đã có tư cách pháp nhân, do thiếu tài sản thế chấp hoặc lịch sử tín dụng.

Theo tôi, ưu đãi thuế là cần thiết nhưng chưa đủ. Cần bổ sung các chính sách hỗ trợ tiếp cận vốn, thị trường và công nghệ; đồng thời tham khảo kinh nghiệm Hàn Quốc, Singapore – nơi ngoài miễn giảm thuế, còn có quỹ hỗ trợ khởi nghiệp, tư vấn pháp lý miễn phí, kết nối thị trường B2B… Nhờ đó, tỷ lệ hộ kinh doanh chuyển đổi tăng gấp đôi chỉ sau 5 năm.

Chỉ khoảng 58% doanh nghiệp nắm rõ đầy đủ các chính sách ưu đãi thuế. Ảnh: TN.

Đề xuất thêm gói tín dụng ưu đãi 3–5 năm cho doanh nghiệp mới chuyển đổi, hỗ trợ kết nối đơn hàng công – tư, và áp dụng chính sách “bảo hộ mềm” như hạn chế thanh tra, kiểm tra trong 2 năm đầu, trừ trường hợp vi phạm nghiêm trọng.

Theo ông, đâu là những rào cản chính đang làm giảm hiệu quả của các chính sách thuế hỗ trợ DNNVV hiện nay?

Qua quá trình tiếp xúc với cộng đồng DNNVV, tôi nhận thấy có bốn nhóm rào cản chính:

Thể chế và thủ tục phức tạp. Quy định ưu đãi nằm rải rác ở nhiều văn bản, mỗi nơi một điều kiện, khiến doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ, khó tiếp cận.

Thực thi chưa đồng đều. Một số cán bộ thuế chưa nắm vững quy định mới, cách hướng dẫn khác nhau; hạ tầng công nghệ thông tin giữa các địa phương chưa đồng bộ, gây gián đoạn khai báo trực tuyến.

Thiếu chiến lược thuế trong doanh nghiệp. Nhiều chủ DNNVV chưa coi tối ưu thuế là công cụ tài chính dài hạn, dẫn tới bỏ lỡ cơ hội hưởng ưu đãi.

Bối cảnh kinh tế bất lợi. Lãi suất, chi phí nguyên liệu và biến động thị trường làm nhiều doanh nghiệp không có lợi nhuận để được hưởng ưu đãi thuế TNDN, giảm tác động lan tỏa của chính sách.

Để khắc phục, cần hợp nhất điều kiện ưu đãi vào một văn bản thống nhất, rút gọn quy trình xử lý, tăng khả năng nộp – xét duyệt qua mạng và bảo đảm hướng dẫn rõ ràng, thống nhất từ trung ương tới địa phương.

Từ góc nhìn của chuyên gia, để tối đa hóa hiệu quả hỗ trợ, theo ông, các chính sách thuế hiện nay cần điều chỉnh hoặc bổ sung những nội dung gì?

Qua tiếp xúc với cộng đồng doanh nghiệp, để tối đa hóa hiệu quả hỗ trợ, tôi đề xuất 5 nhóm giải pháp:

Thứ nhất, ổn định chính sách dài hạn. Cần “cam kết” khung chính sách thuế ổn định tối thiểu 5–10 năm, với lộ trình thay đổi rõ ràng, để doanh nghiệp có cơ sở lập kế hoạch đầu tư lâu dài.

Thứ hai, ưu đãi gắn với đổi mới và xanh hóa. Giảm thêm 3–5% thuế TNDN cho doanh nghiệp đạt chuẩn ESG, đầu tư R&D, hoặc áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng. Có thể nghiên cứu cơ chế “tín chỉ thuế xanh” cho phép bán lại ưu đãi chưa sử dụng.

Thứ ba, đơn giản hóa thủ tục, tăng hậu kiểm. Áp dụng hậu kiểm cho ưu đãi quy mô nhỏ thay vì tiền kiểm; xử lý hồ sơ hoàn toàn trực tuyến; tích hợp dữ liệu thuế – hải quan – bảo hiểm xã hội để tránh trùng lặp.

Thứ tư, mở rộng đối tượng thụ hưởng. Không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp có lợi nhuận, mà cần cơ chế cho cả doanh nghiệp đang lỗ nhưng có kế hoạch phục hồi khả thi; bổ sung ưu đãi thuế nhập khẩu cho máy móc, nguyên liệu phục vụ sản xuất xanh.

Thứ năm, phát huy vai trò hiệp hội và mạng lưới tư vấn. Trao quyền cho hiệp hội làm “đầu mối xác nhận” điều kiện ưu đãi, đồng thời phát triển mạng lưới tư vấn thuế cộng đồng để hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ vận dụng tốt chính sách.

Xin trân trọng cảm ơn ông!