Tìm giải pháp thúc đẩy xuất khẩu gạo

Gạo chất lượng cao là một trong những mặt hàng có thế mạnh xuất khẩu của Việt Nam. Ảnh: Thảo Trang

Gạo chất lượng cao giữ lợi thế

Trong bối cảnh thị trường lúa gạo thế giới tiếp tục biến động, ngành gạo Việt Nam đang đứng trước yêu cầu vừa giữ thị phần, vừa nâng giá trị xuất khẩu. Tại hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 do Bộ Công Thương phối hợp với UBND TP. Cần Thơ tổ chức ngày 24/3, nhiều giải pháp đã được đưa ra nhằm thích ứng với biến động thị trường, tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp và nâng sức cạnh tranh cho hạt gạo Việt.

Tại hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, theo số liệu của Cục Hải quan, tính đến hết ngày 15/3/2026, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt khoảng 1,74 triệu tấn, trị giá khoảng 826,2 triệu USD, giá xuất khẩu bình quân đạt 477,6 USD/tấn.

So với cùng kỳ năm 2025, lượng gạo xuất khẩu tăng 2,3%, nhưng trị giá giảm 8,7% và giá bình quân giảm 10,7%. Điều này cho thấy áp lực giảm giá vẫn hiện hữu, dù nhu cầu tại nhiều thị trường đã phục hồi.

Philippines tiếp tục là thị trường nhập khẩu lớn nhất của gạo Việt Nam, chiếm 55,86% tổng lượng xuất khẩu, đạt 711.264 tấn, tăng 30% so với cùng kỳ năm trước. Đứng thứ hai là Trung Quốc, chiếm khoảng 14%, đạt 178.165 tấn, tăng tới 143,7%.

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, nhu cầu nhập khẩu tăng từ các thị trường truyền thống như Philippines, Trung Quốc, Malaysia… là yếu tố hỗ trợ quan trọng cho xuất khẩu gạo Việt Nam trong giai đoạn đầu năm. Đáng chú ý, sau khi dỡ bỏ lệnh tạm ngừng nhập khẩu gạo, Philippines đã quay trở lại nhập khẩu từ đầu năm 2026. Điều này cùng nhu cầu tăng mạnh từ Trung Quốc phục vụ dịp Tết Nguyên đán, đã góp phần kéo tăng sản lượng xuất khẩu và giảm bớt áp lực giảm giá.

Điểm sáng của xuất khẩu gạo hiện nay là các dòng gạo giá trị cao tiếp tục tăng tỷ trọng. Các chủng loại như gạo thơm, gạo ST, gạo trắng cao cấp đang phù hợp hơn với nhu cầu thị trường và cũng là lợi thế nổi bật của Việt Nam.

Không chỉ giữ vững các thị trường truyền thống, cơ cấu thị trường xuất khẩu gạo cũng đang dịch chuyển tích cực. Ngoài Trung Quốc, Philippines, doanh nghiệp đã và đang mở rộng sang các thị trường “khó tính” như Nhật Bản, châu Âu… với giá trị cao hơn.

Đây là tín hiệu cho thấy, chất lượng gạo Việt ngày càng được cải thiện, đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, kết quả này cũng phản ánh việc tận dụng ngày càng hiệu quả các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do.

Giảm áp lực chi phí, mở rộng thị trường

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), diện tích gieo trồng lúa năm 2026 ước đạt 7,09 triệu ha, giảm 36,1 nghìn ha so với năm 2025. Tuy nhiên, sản lượng vẫn ước đạt 43,55 triệu tấn, tăng 12.000 tấn. Lượng lúa hàng hóa phục vụ xuất khẩu trong năm 2026 khoảng 15,46 triệu tấn, tương đương 7,73 triệu tấn gạo hàng hóa.

Trong đó, lượng gạo 6 tháng đầu năm ước khoảng 4,014 triệu tấn, 6 tháng cuối năm khoảng 3,716 triệu tấn. Đây là cơ sở để Việt Nam duy trì nguồn cung cho xuất khẩu trong cả năm.

Quang cảnh hội nghị. Ảnh: BTC

Theo dự báo của Cục Xuất nhập khẩu, năm 2026 xuất khẩu gạo sẽ được hỗ trợ bởi việc Philippines quay trở lại nhập khẩu, cùng sự phục hồi nhu cầu từ các thị trường truyền thống như Trung Quốc, Bangladesh, châu Phi. Bên cạnh đó là các tín hiệu tích cực từ những thỏa thuận thương mại gạo giữa Việt Nam và các nước, cùng lợi thế ngày càng rõ của gạo chất lượng cao.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là chi phí logistics tăng mạnh. Xung đột tại khu vực Trung Đông đang kéo theo giá năng lượng tăng, nguồn cung đầu vào bị siết chặt, làm tăng giá phân bón, nhiên liệu và chi phí vận tải.

Theo Bộ Công Thương, chi phí vận chuyển trong nước đã tăng thêm khoảng 20.000 - 30.000 đồng/tấn gạo. Đây là yếu tố tác động trực tiếp đến giá thành xuất khẩu.

Ngoài ra, tình trạng thiếu container rỗng phục vụ đóng hàng số lượng lớn tiếp tục gây khó cho doanh nghiệp. Các hãng tàu thường xuyên điều chỉnh giá cước, thay đổi lịch trình, thậm chí cắt giảm một số tuyến vận chuyển đến Trung Đông. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc đặt chỗ tàu, container và tiến độ giao hàng.

Do đó, nhiều doanh nghiệp đang gặp khó trong thực hiện hợp đồng. Việc điều chỉnh tiến độ giao hàng, kéo dài thời gian thanh toán hoặc phát sinh chi phí bảo quản hàng hóa khiến rủi ro tăng lên. Với các hợp đồng đã chốt ở mức giá cũ, không ít doanh nghiệp đối mặt nguy cơ thua lỗ.

Trong bối cảnh đó, các giải pháp được đặt ra là tiếp tục đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào một số thị trường lớn; đẩy mạnh xuất khẩu các dòng gạo chất lượng cao để bù đắp phần giảm về giá; đồng thời tận dụng tốt hơn các hiệp định thương mại tự do để mở rộng sang các thị trường giá trị cao.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động hơn về logistics, từ kế hoạch container, kho bãi đến phối hợp với hãng tàu để hạn chế rủi ro giao hàng chậm và chi phí phát sinh.

Ở góc độ địa phương, ông Vương Quốc Nam, Phó Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ đề xuất, cần có những cơ chế thông thoáng, tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng thương lái thu mua lúa gạo, đồng thời kiến nghị các bộ,ngành sớm tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục hành chính, thuế và cơ chế thanh toán để dòng chảy lúa gạo từ đồng ruộng đến cảng xuất khẩu không bị gián đoạn.

Về lâu dài, ông Nam kiến nghị, Bộ Công Thương cần tăng cường vai trò "người bán hàng tốt nhất", nắm sâu thông tin cung cầu để định hướng cho doanh nghiệp thay vì để doanh nghiệp "tự bơi" trên thị trường quốc tế; Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hỗ trợ quy hoạch các vùng chuyên canh lúa đặc sản và đẩy nhanh chính sách cho Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp...