Khẳng định vai trò chủ trì của cơ quan Hải quan trong chống buôn lậu

Quy định mới được kỳ vọng nâng cao hơn nữa hiệu quả chống buôn lậu của ngành Hải quan. Ảnh: T.Bình.

Một việc chỉ giao một cơ quan chủ trì

Ngày 5/7/2026 tới đây, Nghị định số 153/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 01/2015/NĐ-CP quy định chi tiết phạm vi địa bàn hoạt động hải quan; trách nhiệm phối hợp trong phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá qua biên giới, có hiệu lực.

Một điểm mới đáng chú ý của Nghị định số 153/2026/NĐ-CP là sửa đổi điểm a khoản 1 Điều 12 Nghị định 01/2015/NĐ-CP theo hướng, trong địa bàn hoạt động hải quan, cơ quan Hải quan chủ trì thực hiện nhiệm vụ phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới theo quy định của Luật Hải quan.

Cụ thể, cơ quan Hải quan chịu trách nhiệm kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan đối với hàng hóa, phương tiện vận tải để chủ động phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; áp dụng biện pháp tuần tra, điều tra, xác minh hoặc biện pháp nghiệp vụ khác theo quy định của Luật Hải quan, pháp luật xử lý vi phạm hành chính, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật tổ chức điều tra hình sự; bố trí lực lượng, phương tiện, điều kiện vật chất, áp dụng các biện pháp để ngăn chặn, bắt giữ, điều tra, xử lý; thống nhất phân công nhiệm vụ cụ thể cho các cơ quan phối hợp theo đúng chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan đó và hỗ trợ các cơ quan này hoàn thành nhiệm vụ được phân công.

Quy định mới nêu trên là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu phát triển nhanh chóng và tình bình buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới ngày càng diễn biến phức tạp với nhiều thủ đoạn tinh vi.

Việc xác định rõ vai trò chủ trì của cơ quan Hải quan cũng đảm bảo phù hợp với quan điểm chỉ đạo “thực hiện nguyên tắc một cơ quan thực hiện nhiều việc và một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện và chịu trách nhiệm chính” tại Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII.

Phù hợp với vị trí, chức năng và thẩm quyền của cơ quan Hải quan

Thực tế trong bề dày lịch sử hơn 80 năm xây dựng và phát triển (từ ngày 10/9/1945 đến nay), của Hải quan Việt Nam và theo thông lệ quốc tế, một trong những nhiệm vụ trọng tâm, then chốt của cơ quan Hải quan là đấu tranh phòng, chống buôn lậu.

Luật Hải quan năm 2014 đã dành toàn bộ Chương V với 6 điều (từ điều 87 đến điều 92) để quy định cụ thể về trách nhiệm của cơ quan Hải quan trong phòng, chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.

Mặt khác, địa bàn hoạt động hải quan cũng là nơi diễn ra các hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh và quá cảnh hàng hóa, phương tiện vận tải. Đây là khu vực mà cơ quan Hải quan thực hiện thường xuyên các biện pháp nghiệp vụ để bảo đảm vừa tạo thuận lợi thương mại, vừa kiểm soát chặt chẽ việc tuân thủ pháp luật.

Trong thực tiễn, cơ quan Hải quan cũng là lực lượng đầu tiên tiếp cận hồ sơ, dữ liệu về hàng hóa xuất nhập khẩu, thông tin doanh nghiệp, tuyến vận chuyển, lịch sử tuân thủ và kết quả phân tích quản lý rủi ro…

Thông qua hệ thống công nghệ thông tin, cơ sở dữ liệu nghiệp vụ và mạng lưới kiểm tra, giám sát, kiểm soát giúp cơ quan Hải quan có điều kiện phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường ngay từ khâu tiếp nhận tờ khai hoặc trong quá trình hàng hóa lưu chuyển trong địa bàn hoạt động hải quan.

Thực tế chứng minh, kể từ khi thành lập đến nay, Hải quan Việt Nam luôn là lực lượng chủ công trên mặt trận chống buôn lậu thông qua việc chủ trì phát hiện, bắt giữ, xử lý hàng nghìn vụ vi phạm mỗi năm.

Tính từ năm 2015 (thời điểm thực hiện Nghị định số 01/2015/NĐ-CP) đến năm 2025, ngành Hải quan đã phát hiện, bắt giữ, xử lý hơn 180.000 vụ vị phạm, tổng trị giá hàng hóa vi phạm lên đến hàng chục nghìn tỷ đồng.

Riêng trong 6 tháng đầu năm 2026, ngành Hải quan đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 11.418 vụ, trị giá hàng hoá vi phạm ước tính đạt 9.926,2 tỷ đồng. Đáng chú ý, cơ quan Hải quan đã khởi tố và chuyển khởi tố 77 vụ; số thu ngân sách từ xử phạt vi phạm hành chính hơn 611 tỷ đồng.

Vai trò chủ công của Hải quan Việt Nam trên mặt trận chống buôn lậu còn được ghi nhận trên các diễn đàn hợp tác quốc tế song phương và đa phương.

Nổi bật như Chiến dịch con rồng Mê Kông do Hải quan Việt Nam và Hải quan Trung Quốc đồng sáng kiến đã 3 lần được đề cập trong các Tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc nhân các cuộc hội đàm, tiếp xúc cấp cao giữa lãnh đạo hai Đảng, hai nhà nước.

Cơ quan Hải quan phát hiện, bắt giữ nhiều vụ vận chuyển trái phép ngà voi từ nước ngoài về Việt Nam. Trong ảnh, ngà voi được sơn đen để ngụy trang do lực lượng hải quan phát hiện, thu giữ tại khu vực cảng Hải Phòng.

Khắc phục bất cập, nâng cao hiệu quả chống buôn lậu trong tình hình mới

Quy định mới về vai trò chủ trì chống buôn lậu của cơ quan Hải quan trong địa bàn hoạt động hải quan cũng giúp khắc phục những hạn chế, bất cập hiện nay.

Hơn 10 năm thực hiện Nghị định số 01/2015/NĐ-CP và các quy định sửa đổi, bổ sung, cơ chế phối hợp giữa các lực lượng trong phòng, chống buôn lậu đã phát huy hiệu quả tích cực, góp phần giữ vững an ninh, trật tự khu vực biên giới và bảo đảm hoạt động xuất nhập khẩu diễn ra thông suốt.

Tuy nhiên, quá trình tổng kết thi hành cũng cho thấy một số quy định chưa còn phù hợp với thực tiễn khi hệ thống pháp luật, mô hình tổ chức và địa giới hành chính đã có nhiều thay đổi.

Một số khó khăn phát sinh trong bố trí lực lượng, điều phối hoạt động kiểm tra, giám sát, kiểm soát và tổ chức thực hiện nhiệm vụ tại địa bàn hoạt động hải quan cần được tháo gỡ bằng việc hoàn thiện cơ sở pháp lý.

Do đó, Nghị định số 153/2026/NĐ-CP xác định rõ trách nhiệm của cơ quan Hải quan trong việc chủ trì kiểm tra, giám sát, kiểm soát; chủ động phòng, chống buôn lậu; áp dụng các biện pháp nghiệp vụ theo quy định của pháp luật; đồng thời thống nhất phân công nhiệm vụ cho các cơ quan phối hợp để phát huy hiệu quả sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống.

Mặt khác, việc ban hành Nghị định số 153/2026/NĐ-CP diễn ra trong bối cảnh nhiều văn bản quy phạm pháp luật mới đã được ban hành liên quan đến quản lý cửa khẩu, khu công nghệ cao, khu công nghệ số tập trung, trung tâm tài chính quốc tế và việc sắp xếp đơn vị hành chính.

Đồng thời, lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu tiếp tục tăng, phương thức buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới ngày càng tinh vi, lợi dụng mạnh mẽ công nghệ số và thương mại điện tử.

Để đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới, Nghị định số 153/2026/NĐ-CP cũng bổ sung quy định về trao đổi, cung cấp thông tin dưới hình thức dữ liệu điện tử giữa các cơ quan, tạo cơ sở pháp lý cho việc tăng cường chuyển đổi số trong công tác phối hợp phòng, chống buôn lậu.

Đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh ngành Hải quan đang triển khai Hải quan số, Hải quan thông minh và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước về hải quan.

Việc xác định cơ quan Hải quan là đầu mối chủ trì trong địa bàn hoạt động hải quan không chỉ nhằm tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước mà còn là một giải pháp quan trọng để tạo thuận lợi thương mại, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh. Khi trách nhiệm được giao cho một đầu mối thống nhất, việc chia sẻ thông tin, đánh giá rủi ro, tổ chức kiểm tra và xử lý vi phạm được thực hiện đồng bộ, kịp thời, hạn chế chồng chéo, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng chức năng và tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực của nhà nước.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, lợi ích lớn nhất là tính minh bạch và khả năng dự báo trong quá trình thực thi pháp luật. Khi phát sinh vụ việc có dấu hiệu vi phạm, doanh nghiệp chỉ làm việc với một đầu mối chủ trì thay vì phải đồng thời tiếp nhiều cơ quan đối với cùng một nội dung. Điều này góp phần giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian xử lý, hạn chế gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.

Ở góc độ quản trị quốc gia, việc Chính phủ quy định rõ cơ quan Hải quan giữ vai trò chủ trì trong địa bàn hoạt động hải quan không đơn thuần là hoàn thiện cơ sở pháp lý về phân công trách nhiệm. Quan trọng hơn, đây là bước chuyển từ tư duy quản lý theo chức năng của từng cơ quan sang tư duy quản trị lấy doanh nghiệp làm trung tâm, lấy hiệu quả phục vụ và mức độ thuận lợi của hoạt động thương mại làm một trong những thước đo chất lượng quản lý nhà nước theo tinh thần Nghị quyết 68 của Bộ chính trị về Phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 79 về phát triển kinh tế Nhà nước.

Một đầu mối quản lý không phải để gia tăng thủ tục hay quyền lực quản lý, mà để giảm chi phí tuân thủ, nâng cao tính minh bạch, tăng tốc độ lưu chuyển hàng hóa và đồng thời bảo đảm kiểm soát hiệu quả các hành vi vi phạm.

Đây cũng là nền tảng để phát huy đầy đủ vai trò của lực lượng hải quan trong công tác phòng, chống buôn lậu, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp, góp phần bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia, bảo đảm an ninh kinh tế và thúc đẩy hội nhập quốc tế.

Có thể khẳng định, quy định mới của Nghị định số 153 không đơn thuần là sửa đổi một điều khoản về phối hợp, mà là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế, đáp ứng yêu cầu xây dựng nền hải quan hiện đại, chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả; phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, chuyển đổi số và nâng cao năng lực phòng, chống buôn lậu trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.