 |
| Cửa khẩu thông minh có khả năng kết nối, trao đổi dữ liệu với hệ thống phía Trung Quốc và hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan. Ảnh: Cục Hải quan |
Hoạt động của Cửa khẩu thông minh có đặc điểm khác với một hệ thống quản lý chỉ vận hành trong phạm vi một quốc gia. Hàng hóa và phương tiện di chuyển qua biên giới, vì vậy dữ liệu liên quan cũng phải có khả năng trao đổi giữa hệ thống của hai bên.
Thông tư số 128/2026/TT-BTC yêu cầu hệ thống quản lý, vận hành Cửa khẩu thông minh có khả năng kết nối, trao đổi dữ liệu với hệ thống phía Trung Quốc và hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan.
Thông tư số 128/2026/TT-BTC đồng thời giao Cục Hải quan nâng cấp, triển khai Cổng thông tin một cửa quốc gia để thực hiện Cơ chế một cửa ASEAN và trao đổi thông tin với Tổng cục Hải quan Trung Quốc theo thỏa thuận hợp tác về chia sẻ dữ liệu tờ khai hải quan nhằm triển khai mô hình Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc.
Trong đó, kết nối dữ liệu là điều kiện để hoạt động của Cửa khẩu thông minh được tổ chức xuyên suốt. Khi thông tin hàng hóa và phương tiện được trao đổi giữa các hệ thống, cơ quan Hải quan có thể tiếp nhận dữ liệu sớm hơn và doanh nghiệp có điều kiện chủ động hơn trong quá trình giao nhận.
Đối với hàng nhập khẩu, dữ liệu về hàng hóa và phương tiện có thể được tiếp nhận trước từ Hải quan Trung Quốc thông qua Cổng thông tin một cửa quốc gia. Cơ quan Hải quan có thể sử dụng dữ liệu này để phân tích, đánh giá rủi ro trước khi hàng hóa đến cửa khẩu.
Thời điểm tiếp nhận thông tin vì vậy được đẩy lên trước thời điểm hàng hóa thực tế đến biên giới. Cơ quan Hải quan có thêm thời gian để phân tích dữ liệu và chuẩn bị phương án kiểm tra; doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong tổ chức phương tiện và kế hoạch giao nhận.
Theo cơ quan Hải quan, đây là thay đổi quan trọng đối với quản lý hàng hóa xuyên biên giới. Nếu dữ liệu chỉ được xử lý khi hàng hóa đã đến cửa khẩu, khả năng chủ động của cơ quan quản lý và doanh nghiệp đều bị hạn chế. Khi dữ liệu được trao đổi trước, quá trình chuẩn bị có thể được thực hiện sớm hơn.
Để trao đổi dữ liệu có thể thực hiện tự động, các bên phải sử dụng những trường thông tin thống nhất. Phụ lục Thông tư số 128/2026/TT-BTC quy định cụ thể các chỉ tiêu thông tin phục vụ trao đổi dữ liệu logistics giữa cơ quan Hải quan và doanh nghiệp quản lý, vận hành Cửa khẩu thông minh.
Đối với phương tiện vận tải thông minh không người lái chở hàng hóa xuất khẩu, thông tin gồm số hiệu phương tiện, mục đích vào cửa khẩu, số container và loại container. Đối với trao đổi dữ liệu logistics giữa doanh nghiệp quản lý, vận hành Cửa khẩu thông minh Việt Nam và doanh nghiệp quản lý, vận hành Cửa khẩu thông minh Trung Quốc, thông tin gồm mã cửa khẩu, số hiệu phương tiện thông minh, tên hàng hóa, trọng lượng, số container và trạng thái thông quan.
Với quy định cụ thể các trường dữ liệu tạo cơ sở để các hệ thống có thể nhận biết và xử lý thông tin theo cùng một cấu trúc. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, khả năng tự động đối chiếu và trao đổi thông tin giữa các bên được nâng lên.
 |
| Cửa khẩu thông minh kết nối các thiết bị trong phạm vi cửa khẩu. Ảnh: H.Nụ |
Đối với cơ quan Hải quan, dữ liệu chuẩn hóa giúp hỗ trợ phân tích rủi ro và theo dõi trạng thái hàng hóa. Đối với doanh nghiệp, dữ liệu được truyền nhận thống nhất giúp giảm thao tác nhập lại thông tin và tăng khả năng chủ động trong kế hoạch giao nhận.
Mô hình Cửa khẩu thông minh vì vậy không chỉ kết nối các thiết bị trong phạm vi cửa khẩu mà còn mở rộng kết nối sang hệ thống của phía Trung Quốc. Đây là bước chuyển từ kết nối thiết bị sang kết nối dữ liệu và từ kết nối trong phạm vi một cửa khẩu sang kết nối trong toàn bộ chuỗi logistics xuyên biên giới.
Khi dữ liệu hàng hóa, phương tiện và trạng thái thông quan được chia sẻ kịp thời, hoạt động logistics có điều kiện chuyển từ xử lý theo từng khâu sang liên thông theo chuỗi vận chuyển. Nội dung phân tích trong tài liệu xác định đây là một trong những giá trị quan trọng của mô hình Cửa khẩu thông minh.
Kết nối dữ liệu còn tạo điều kiện để cơ quan Hải quan Việt Nam và phía Trung Quốc phối hợp quản lý theo cách thức phù hợp hơn với tốc độ vận chuyển hàng hóa hiện nay. Dữ liệu được trao đổi sớm giúp giảm độ trễ trong quá trình xử lý và tăng khả năng phối hợp.
Doanh nghiệp quản lý, vận hành Cửa khẩu thông minh có trách nhiệm xây dựng hệ thống công nghệ thông tin kết nối với phía Trung Quốc, hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan và Cổng thông tin một cửa quốc gia.
Quy định này đặt trách nhiệm trực tiếp lên doanh nghiệp trong việc bảo đảm hạ tầng kết nối. Việc trao đổi dữ liệu không chỉ phụ thuộc vào hệ thống của cơ quan Hải quan mà còn phụ thuộc vào khả năng vận hành và kết nối của doanh nghiệp.
Cơ quan Hải quan cho rằng, đây là yêu cầu cần thiết để bảo đảm hệ thống vận hành đồng bộ. Một bên có dữ liệu nhưng hệ thống phía còn lại không thể tiếp nhận hoặc xử lý thì quá trình tự động hóa vẫn bị gián đoạn.
Kết nối Việt Nam - Trung Quốc vì vậy được đặt trong tổng thể của Cửa khẩu thông minh, gồm hạ tầng, phương tiện, hàng hóa, hệ thống hải quan và doanh nghiệp vận hành. Khi các thành tố cùng sử dụng dữ liệu có cấu trúc thống nhất, cửa khẩu có điều kiện xử lý hàng hóa nhanh hơn và cung cấp thông tin đầy đủ hơn cho công tác quản lý.
Từ góc độ thương mại, việc trao đổi dữ liệu xuyên biên giới giúp giảm thời gian chờ và nâng khả năng dự báo trong chuỗi logistics. Từ góc độ quản lý nhà nước, dữ liệu được chia sẻ giúp cơ quan Hải quan có thêm cơ sở để đánh giá rủi ro và theo dõi quá trình vận động của hàng hóa.
Đây là cơ sở để Cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc được tổ chức như một chuỗi logistics có khả năng liên thông dữ liệu, thay vì chỉ là hai điểm kiểm soát được nối với nhau bằng hạ tầng giao thông.
