Từ yêu cầu thực tiễn quản lý
Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước đã liên tục nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong tổ chức thực thi pháp luật, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính – ngân sách. Các chủ trương lớn đều hướng tới nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời khắc phục tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo, trùng lặp, gây phiền hà cho người dân và doanh nghiệp.
Luật Quản lý thuế và Luật Thanh tra (sửa đổi) năm 2025 đã thể hiện rõ định hướng chuyển đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường giám sát việc tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy vẫn còn nhiều “khoảng trống” pháp lý cần được lấp đầy. Cụ thể như chưa có văn bản quy phạm pháp luật ở cấp Chính phủ quy định một cách đầy đủ, thống nhất về kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về thuế, phí và lệ phí. Các quy định hiện hành còn phân tán ở nhiều văn bản khác nhau, dẫn đến cách hiểu và cách thực hiện chưa thống nhất giữa các cơ quan.
![]() |
| Hoàn thiện quy định kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về thuế, phí và lệ phí góp phần đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, minh bạch. Ảnh: PV |
Bên cạnh đó, quy trình kiểm tra, giám sát chưa được chuẩn hóa. Từ khâu lập kế hoạch, ban hành quyết định, tổ chức thực hiện đến xử lý kết quả còn thiếu tính đồng bộ, gây khó khăn trong theo dõi, đánh giá trên phạm vi toàn quốc. Trong một số trường hợp, cùng một nội dung có thể bị kiểm tra nhiều lần bởi các cơ quan khác nhau, làm gia tăng chi phí tuân thủ và ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
Trong bối cảnh thương mại điện tử và kinh tế số phát triển nhanh, nếu không đổi mới phương thức kiểm tra thì khó phát hiện sớm vi phạm và phòng ngừa rủi ro một cách hiệu quả.
Theo bà Nguyễn Thị Thùy Dương, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ tư vấn thuế Hinh Lam, một số quy định về khai bổ sung hồ sơ thuế hiện nay còn tiềm ẩn rủi ro chuyển nghĩa vụ thuế sang người nộp thuế trong trường hợp không có lỗi cố ý, đặc biệt khi phát sinh vi phạm từ phía đối tác. Bên cạnh đó, các thủ tục liên quan đến tạm ngừng, chấm dứt hoặc khôi phục mã số thuế vẫn gặp khó khăn do dữ liệu chưa được đồng bộ giữa các cơ quan, dẫn đến kéo dài thời gian xử lý và làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp...
Do đó, yêu cầu hoàn thiện quy định kiểm tra, giám sát không chỉ xuất phát từ định hướng chính sách mà còn là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn quản lý và hoạt động của doanh nghiệp. Đây là điều kiện quan trọng để chuyển từ mô hình quản lý truyền thống sang mô hình quản lý hiện đại, hiệu quả hơn.
Hoàn thiện quy định theo hướng hiện đại, minh bạch
Trên cơ sở đó, dự thảo quy định chi tiết khoản 12 Điều 39 Luật Quản lý thuế được xây dựng theo hướng thiết lập một khuôn khổ pháp lý thống nhất, chuyên biệt về kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về thuế, phí và lệ phí.
Một trong những nội dung quan trọng là quy định về xây dựng kế hoạch kiểm tra. Theo dự thảo, kế hoạch kiểm tra hằng năm phải bảo đảm không trùng lặp với kế hoạch thanh tra hoặc kiểm tra khác; trường hợp cần thiết có thể phối hợp, lồng ghép thực hiện. Quy định này được kỳ vọng góp phần kiểm soát tình trạng chồng chéo, trùng lặp, qua đó giảm áp lực kiểm tra đối với doanh nghiệp. Dự thảo cũng làm rõ thẩm quyền kiểm tra, giám sát của các cơ quan, giúp tăng tính chủ động, rút ngắn thời gian xử lý và gắn trách nhiệm cụ thể với từng cấp quản lý.
Đáng chú ý, quy trình kiểm tra, giám sát được thiết kế với các mốc thời gian cụ thể. Sau khi kết thúc kiểm tra, trong thời hạn 15 ngày, đoàn kiểm tra phải xây dựng dự thảo kết luận và gửi lấy ý kiến đối tượng kiểm tra; trong thời hạn 5 ngày, đối tượng kiểm tra có trách nhiệm phản hồi; tiếp đó, trong vòng 5 ngày, cơ quan có thẩm quyền ban hành kết luận kiểm tra. Quy định này được kỳ vọng góp phần rút ngắn thời gian xử lý, đồng thời nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền tham gia của đối tượng kiểm tra.
Bên cạnh đó, dự thảo bước đầu quy định nội dung kiểm tra, giám sát đối với cơ quan quản lý thuế và các tổ chức thu phí, lệ phí; đồng thời làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan trong quá trình thực hiện.
Một điểm đáng chú ý là dự thảo không đặt ra thủ tục hành chính mới đối với người nộp thuế, phí và lệ phí. Điều này thể hiện định hướng cải cách: tăng cường quản lý nhưng không làm gia tăng gánh nặng thủ tục, qua đó góp phần cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.
Dự thảo thể hiện xu hướng chuyển đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, kết hợp với quản lý rủi ro. Đây là thay đổi mang tính nền tảng, phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu quản lý trong nền kinh tế số. Theo đó, cơ quan quản lý có thể tập trung nguồn lực vào các đối tượng có rủi ro cao, thay vì kiểm tra dàn trải. Điều này được kỳ vọng vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa giảm sự can thiệp không cần thiết vào hoạt động bình thường của các doanh nghiệp tuân thủ tốt.
Định hướng ứng dụng công nghệ thông tin và khai thác dữ liệu cũng được nhấn mạnh. Việc sử dụng dữ liệu sẵn có để phục vụ công tác quản lý có thể giúp giảm nghĩa vụ kê khai cho người nộp thuế, đồng thời nâng cao khả năng phát hiện sớm các hành vi vi phạm. Việc xây dựng và hoàn thiện quy định kiểm tra, giám sát việc thực hiện pháp luật về thuế, phí và lệ phí không chỉ nhằm tăng cường kỷ luật tài khóa mà còn góp phần đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, minh bạch.