“Giải mã” nỗi lo của hộ kinh doanh khi chuyển sang kê khai thuế

Chủ tịch Hội tư vấn Thuế Nguyễn Thị Cúc

Chuyển sang kê khai: Thuế không tăng, thậm chí còn giảm

Một trong những rào cản tâm lý lớn nhất là nỗi lo nộp thuế nhiều hơn khi chuyển sang phương pháp kê khai. Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Cúc cho rằng, dù nộp theo tỉ lệ doanh thu, hay theo thu nhập tính thuế, mức thuế suất vẫn tương đương như trước đây. Thậm chí, trong nhiều trường hợp, hộ kinh doanh còn được hưởng lợi nhờ việc nâng mức doanh thu miễn thuế từ 100 triệu đồng lên 500 triệu đồng. Ví dụ điển hình là hộ cho thuê nhà với doanh thu 500 triệu đồng/năm, trước đây phải nộp 50 triệu đồng tiền thuế, nhưng theo quy định mới, con số này trở về bằng 0. Đây là minh chứng rõ nét cho xu hướng hỗ trợ giảm gánh nặng tài chính cho người dân.

Tại các quốc gia phát triển như Nhật Bản, việc xuất hóa đơn ngay cả với món hàng nhỏ nhất là điều hết sức bình thường. Việc chuyển sang kê khai và sử dụng hóa đơn chứng từ không chỉ là nghĩa vụ mà còn mang lại lợi ích cho hộ kinh doanh như: tạo niềm tin với khách hàng, đối tác và giúp chủ hộ nắm rõ hiệu quả kinh doanh (vốn, doanh thu, chi phí) để điều chỉnh kịp thời.

Hơn nữa, hệ thống sổ sách kế toán theo Thông tư số 152/2025/TT-BTC hiện nay đã được đơn giản hóa tối đa, với chỉ 4 loại sổ, giúp các hộ dễ dàng thực hiện. Thông qua việc ghi chép này, các hộ cũng có thể biết rõ hiệu quả kinh doanh của mình: Vốn, doanh thu, chi phí ra sao để điều chỉnh hoạt động cho phù hợp.

Việc nộp thuế cũng trở nên thuận tiện hơn bao giờ hết thông qua các nền tảng như eTax Mobile hoạt động 24/24, rất thuận tiện.

Bên cạnh những lợi ích, bà Cúc cũng cảnh báo về những rủi ro pháp lý nếu hộ kinh doanh cố tình né tránh nghĩa vụ. Theo Bộ luật Hình sự, hành vi trốn thuế từ 100 triệu đồng trở lên có thể đối mặt với mức án phạt tù đến 7 năm. Ngoài ra, theo Nghị định 49, cá nhân nợ thuế từ 50 triệu đồng trở lên còn có thể bị tạm hoãn xuất cảnh.

Đáng chú ý, với thuế khoán, nếu doanh thu thực tế tăng trên 50% so với mức khoán mà không điều chỉnh, hộ kinh doanh có thể bị xem là hành vi trốn thuế. Do đó, chuyển sang cơ chế "tự khai – tự tính – tự nộp – tự chịu trách nhiệm" chính là cách để các hộ chủ động kiểm soát và loại bỏ rủi ro pháp lý cho chính mình.

Bà Nguyễn Thị Cúc trình bày tham luận tại Hội thảo " Giải pháp giúp hộ kinh doanh kê khai thuế đúng, an tâm tuân thủ, phát triển bền vững" (3/2026).

Những "nút thắt" thực tiễn cần tháo gỡ

Dù lộ trình minh bạch hóa đã rõ ràng, nhưng thực tế triển khai vẫn còn nhiều "điểm nghẽn" khiến nhiều hộ kinh doanh lúng túng, lo lắng. Cụ thể:

Mô hình kinh doanh phức tạp: Nhiều hộ vừa bán tại chợ, vừa cho thuê xưởng, vừa livestream bán hàng. Trên các sàn thương mại điện tử cũng khác nhau: Có sàn có chức năng thanh toán và khấu trừ thuế, có sàn thì không. Giữa các hình thức kinh doanh có sự khác biệt lớn về thuế. Đơn cử nếu người bán hàng livestream có đăng ký kinh doanh thì nộp khoảng 7%. Nhưng nếu không đăng ký kinh doanh. Thu nhập từ hoa hồng sẽ bị tính thuế TNCN có thể lên mức cao nhất là 35% tùy theo doanh thu. Điều này đang tạo ra áp lực lớn đối với hộ kinh doanh.

Vấn đề hóa đơn trên sàn TMĐT: Có tình trạng sàn khấu trừ thuế nhưng việc xuất hóa đơn bị chậm so với thời điểm thanh toán, dẫn đến nguy cơ sai phạm về thời điểm xuất hóa đơn.

Về hàng tồn kho và tài sản cố định: Các hộ kinh doanh lâu năm thường gặp khó khăn trong việc xác định hóa đơn đầu vào cho hàng tồn kho từ những năm trước hoặc tính khấu hao cho các tài sản lớn như: khách sạn, nhà hàng khi chuyển sang phương pháp tính thuế theo thu nhập.

Nỗi sợ bị truy thu thuế: Một vấn đề nhạy cảm được bà Cúc thẳng thắn nêu ra là tâm lý sợ bị truy thu thuế các năm cũ và đưa dẫn chứng trường hợp hộ kinh doanh ở Hưng Yên có doanh thu thực tế 80 tỷ đồng nhưng đang khai chỉ 3 tỷ đồng. Bây giờ hộ kinh doanh muốn khai đúng doanh thu lên 100 tỷ đồng, nhưng lại lo sợ bị cơ quan chức năng "lật lại hồ sơ" 5-7 năm trước xử phạt.

Một số đề xuất nâng cao hiệu quả quản lý thuế

Để giải quyết tận gốc tình trạng giấu doanh thu, bà Cúc đề xuất một cách tiếp cận linh hoạt. Theo đó, cần tạo ra một "điểm dừng". Với những trường hợp không buôn lậu, không làm hàng giả, nên khuyến khích họ kê khai trung thực từ bây giờ và chấp nhận bỏ qua các sai sót cũ để hệ thống trở nên minh bạch hơn.

Bên cạnh đó thống nhất trong cách xử lý giữa các cơ quan chức năng, có thể áp dụng dưới dạng thông tư liên bộ để xác định rõ trường hợp nào được miễn truy thu, trường hợp nào phải xử lý. Có như vậy, các hộ kinh doanh mới yên tâm thực hiện.

Đối với những hộ kinh doanh có tài sản cố định lớn như nhà hàng, khách sạn có thể hướng dẫn các hộ thuê công ty, hoặc trung tâm định giá để xác định giá trị tài sản, lập bảng kê gửi cơ quan thuế để làm căn cứ khấu hao phần còn lại.

Có thể nói việc nộp thuế không chỉ là nghĩa vụ mà còn là nền tảng của văn hóa kinh doanh bền vững. Để quá trình chuyển đổi diễn ra suôn suốt, bản thân các hộ kinh doanh cần chủ động nâng cao hiểu biết pháp luật, có thể tận dụng sự hỗ trợ từ các đại lý thuế, công ty phần mềm hoặc các giải pháp công nghệ để tối ưu hóa quy trình.

Khi các vướng mắc về chính sách được tháo gỡ và ý thức tuân thủ của người dân được nâng cao, Việt Nam sẽ có một môi trường kinh doanh minh bạch, nơi sự trung thực được bảo vệ và khuyến khích phát triển.