Chuyển đổi số, nâng cao tuân thủ tự nguyện ở người nộp thuế: kinh nghiệm từ Hà Nội

Thuế TP. Hà Nội triển khai 2 ứng dụng mới để phát hiện nhanh các đơn vị vi phạm về hóa đơn

Hai ứng dụng đột phá

Tại Cục Thuế TP. Hà Nội, một trong những địa bàn có số lượng người nộp thuế lớn, với 472.096 doanh nghiệp được quản lý (chưa kể hộ, cá nhân kinh doanh) tính đến tháng 11/2025, trong đó có 250.195 doanh nghiệp đang hoạt động. Áp lực công việc đè nặng lên cán bộ thuế là rất lớn, khi bình quân mỗi cán bộ quản lý phải quản lý 303 doanh nghiệp đang hoạt động.

Trước những yêu cầu thực tiễn và áp lực công việc, Thuế TP. Hà Nội đã thành lập nhóm chuyên gia gồm các cán bộ có kinh nghiệm trong kiểm tra thuế, am hiểu về công nghệ thông tin, cùng nhóm chuyên gia về cơ sở dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) để xây dựng hai ứng dụng hỗ trợ công tác quản lý HĐĐT.

UD1. Ứng dụng này tập trung phân tích rủi ro hóa đơn dựa trên toàn bộ thông tin về đăng ký thuế và hóa đơn điện tử của một hoặc nhiều mã số thuế thuộc địa bàn quản lý. Ứng dụng đã xây dựng bộ tiêu chí nhận diện dấu hiệu rủi ro về mua bán hóa đơn, bao gồm việc doanh nghiệp sử dụng nhiều hóa đơn của doanh nghiệp không hoạt động tại địa chỉ đăng ký, doanh nghiệp có rủi ro, doanh nghiệp mới thành lập không nộp hoặc nộp ngân sách nhà nước rất ít, hoặc người đại diện pháp luật đồng thời là đại diện pháp luật của các doanh nghiệp vi phạm khác.

Hệ thống tự động chạy phân tích dữ liệu, chấm điểm bộ tiêu chí rủi ro và cảnh báo doanh nghiệp vi phạm theo 3 cấp: rủi ro cao, trung bình, thấp. Kết quả được tính toán chính xác dựa trên dữ liệu HĐĐT và chỉ đích danh các doanh nghiệp vi phạm. Ứng dụng này là cơ sở quan trọng để cán bộ thuế thực hiện các thao tác nghiệp vụ như yêu cầu giải trình, xác minh địa chỉ, và đưa ra cảnh báo rủi ro kịp thời.

UD2: Phân tích chuỗi cung ứng hàng hóa để phát hiện các rủi ro trong hoàn thuế.

Ứng dụng này sử dụng dữ liệu lớn của HĐĐT, đăng ký thuế, và dữ liệu khai thuế để xâu chuỗi chuỗi cung ứng hàng hóa dịch vụ đầu vào của doanh nghiệp đề nghị hoàn thuế, từ đó nhận diện các nhà cung cấp có dấu hiệu rủi ro về hóa đơn.

Bằng việc xâu chuỗi các giao dịch từ F0 đến Fn, ứng dụng có thể xây dựng một hệ sinh thái các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng chỉ trong vài phút. Điều này thay thế cho giải pháp xác minh truyền thống thường mất hàng tháng trời. Ứng dụng cũng đã giúp phát hiện các hành vi như mua bán hàng hóa không rõ nguồn gốc, doanh nghiệp sử dụng hóa đơn rủi ro, doanh nghiệp có bán ra mà không có mua vào, và các quan hệ mua bán lòng vòng thực chất không có hàng hóa giao dịch.

Một số kết quả nổi bật trong phòng chống gian lận

Hai ứng dụng này đã được đưa vào sử dụng rộng rãi trên toàn bộ các đơn vị của Thuế TP Hà Nội (UD1 từ tháng 12/2024, UD2 từ tháng 9/2025). Việc triển khai đã giúp cơ quan thuế kịp thời phát hiện nhiều doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm và ngăn chặn việc mua bán hóa đơn ngay từ khi doanh nghiệp bắt đầu có biểu hiện.

Tính đến ngày 8/12/2025, Thuế TP Hà Nội đã rà soát 214.445 doanh nghiệp. Kết quả nổi bật bao gồm:

Thuế TP. Hà Nội đã kiến nghị khởi tố với số tiền thuế trốn do sử dụng hóa đơn bất hợp pháp lên tới 37 tỷ đồng. Ngoài ra, đã phát hiện 50 trường hợp rủi ro cao đối với mặt hàng sắt thép và 111 doanh nghiệp kinh doanh cát rủi ro cao (tổng giá trị chưa thuế lên đến 46.022 tỷ đồng), cùng 38 doanh nghiệp rủi ro cao kinh doanh mặt hàng đồng ở nhiều tỉnh thành (giá trị chưa thuế lên đến 4.700 tỷ đồng).

Đối với công tác hoàn thuế, đến tháng 11/2025, ứng dụng chuỗi rủi ro hoàn thuế đã hoàn thành chạy rủi ro cho 2.381 hồ sơ. Kết quả đã giảm số thuế GTGT không đủ điều kiện hoàn là 102 tỷ đồng, chiếm 4,1% số thuế đề nghị hoàn.

Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) chuyên sâu để sớm phát hiện các sai phạm

Mặc dù đạt được những kết quả tích cực, tuy nhiên cũng cần thẳng thắng thừa nhận các ứng dụng của Thuế TP. Hà Nội vẫn còn một số hạn chế. Như chưa được tích hợp trong hệ thống chung của ngành Thuế, có thể dẫn đến tình trạng doanh nghiệp chuyển sang hoạt động ở các địa bàn có kiểm soát chưa tốt. Ứng dụng chạy còn chậm khi sử dụng trong phạm vi lớn và chưa có giải pháp quản trị mang tính hệ thống chung cho toàn ngành.

Nguyên nhân cốt lõi là do hệ thống cơ sở dữ liệu vẫn còn phân tán, thiếu đồng bộ, cùng với việc chưa có hạ tầng công nghệ và cơ sở dữ liệu tập trung đảm bảo chất lượng (tốc độ, tính chính xác, cập nhật theo thời gian thực) đối với dữ liệu HĐĐT lên đến hàng tỷ bản Gb.

Để khắc phục vấn đề này, Thuế TP. Hà Nội đã kiến nghị Cục Thuế sớm ban hành văn bản sửa đổi Bộ tiêu chí đánh giá rủi ro về hóa đơn và có cơ chế đảm bảo áp dụng ngay các biện pháp ngừng sử dụng hóa đơn với các doanh nghiệp có dấu hiệu mua bán hóa đơn theo Nghị định số 70/2025/NĐ-CP.

Nghiên cứu các giải pháp nâng cấp ứng dụng, tiến tới áp dụng AI trong việc tự động phân tích mặt hàng, tìm kiếm các mặt hàng có tính chất tương đồng để so sánh và đánh giá các giao dịch mua bán chuyên sâu. Điều này nhằm nhận diện các hành vi cố tình mua bán lỗ, trao đổi giá trị không phù hợp với giá thị trường, hoặc mua bán lòng vòng để hợp thức hóa các giao dịch vi phạm như vay khống, hợp thức hàng hóa nhập lậu, trôi nổi, hoặc nâng giá hàng hóa dịch vụ đầu vào.

Cơ quan thuế cần tăng cường khai thác dữ liệu bên ngoài như xây dựng cơ sở dữ liệu kết nối với dữ liệu hải quan, ngân hàng thương mại, bảo hiểm, và các bên thứ ba như trung gian vận chuyển, sàn thương mại điện tử, trung gian thanh toán để hỗ trợ phân tích rủi ro nhanh chóng và hiệu quả.

Dựa trên việc phân nhóm doanh nghiệp rủi ro, áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp. Cụ thể, tạo mọi điều kiện thuận lợi và ưu tiên hoàn thuế tự động cho người nộp thuế (NNT) tuân thủ, đồng thời áp dụng các biện pháp nghiệp vụ, phối hợp chặt chẽ với công an, hải quan đối với NNT cố tình vi phạm để ngăn chặn hành vi tội phạm.

Nghiên cứu ứng dụng hỗ trợ lập tờ khai GTGT gợi ý trên cơ sở dữ liệu HĐĐT mua vào, bán ra và tích hợp dữ liệu hải quan. Cơ quan thuế cũng cần hỗ trợ đưa ra các cảnh báo chênh lệch về số liệu kê khai và cảnh báo rủi ro hóa đơn mua vào để NNT chủ động rà soát, loại trừ khi nộp hồ sơ đề nghị hoàn thuế, từ đó đảm bảo hoàn thuế nhanh khi số liệu đã khớp đúng và rủi ro thấp.