Hải quan đổi mới quản lý, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp

Diễn đàn ngành Thuế và ngành Hải quan đồng hành cùng doanh nghiệp - thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số. Ảnh: Thanh Hằng

Cải cách từ thể chế đến phương thức quản lý

Theo báo cáo của Cục Hải quan, tính đến ngày 15/9/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 825,19 tỷ USD, tăng 29,4% so với cùng kỳ năm 2025; trong đó xuất khẩu đạt 400,84 tỷ USD, tăng 23,2%, nhập khẩu đạt 424,35 tỷ USD, tăng 36%.

Quy mô thương mại càng lớn càng đòi hỏi phương thức quản lý phải thay đổi tương ứng, vừa bảo đảm kiểm soát, chống thất thu ngân sách, vừa không tạo thêm chi phí và thời gian không cần thiết cho doanh nghiệp.

Trong quý III/2026, Cục Hải quan tiếp tục đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính. Theo kế hoạch cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, ngành Hải quan đã thực hiện đối với 35/39 thủ tục, đồng thời thực hiện thêm 13 thủ tục ngoài kế hoạch, đạt 123,1% kế hoạch. Đối với điều kiện kinh doanh, phương án cắt giảm đã được thực hiện đối với 16/16 điều kiện, đạt 100% kế hoạch.

Đáng chú ý, trong số các phương án đơn giản hóa đã hoàn thành, có 7 thủ tục hành chính được đánh giá lại và chuyển từ phương án đơn giản hóa sang phương án bãi bỏ. Đây là bước chuyển từ việc giảm bớt thành phần, trình tự thực hiện sang loại bỏ những thủ tục không còn cần thiết.

Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng. Ảnh: Thanh Hằng Tại Diễn đàn “Ngành Thuế và ngành Hải quan đồng hành cùng doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số” do Tạp chí Kinh tế - Tài chính tổ chức ngày 8/10/2026, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng nhấn mạnh định hướng đổi mới quản lý hải quan theo hướng lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, trong đó hoàn thiện thể chế, chuyển đổi số và tạo thuận lợi thương mại là ba trụ cột trọng tâm. Định hướng này được đặt trong bối cảnh quy mô hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục tăng nhanh.

Cải cách thủ tục được triển khai đồng thời với thay đổi cách thức kiểm tra, kiểm soát. Thay vì kiểm tra dàn trải, quản lý hải quan ngày càng dựa nhiều hơn vào mức độ tuân thủ và rủi ro của doanh nghiệp. Trong thời gian từ ngày 15/6 đến 14/9/2026, hệ thống đã xử lý 5.959.054 tờ khai, trong đó luồng Xanh chiếm 71,54%, luồng Vàng 26,38% và luồng Đỏ 2,08%. So với cùng kỳ năm 2025, tỷ lệ luồng Xanh tăng 4,5%, trong khi luồng Vàng giảm 3% và luồng Đỏ giảm 0,4%.

Việc giảm kiểm tra không cần thiết giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ nhưng vẫn tập trung nguồn lực vào các trường hợp có nguy cơ cao.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện qua Chương trình khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan. Đến ngày 14/9/2026, các đơn vị hải quan đã ký biên bản ghi nhớ với 418 doanh nghiệp, trong đó 397 doanh nghiệp đang tham gia Chương trình; 24 doanh nghiệp đã được rút khỏi Chương trình.

Đáng chú ý, quá trình cải cách đang có thêm nền tảng pháp lý từ Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Trao đổi tại Diễn đàn, Phó Cục trưởng Trần Đức Hùng nhấn mạnh, việc triển khai Luật Hải quan sửa đổi không chỉ là yêu cầu hoàn thiện quy định pháp luật mà còn phải bảo đảm sự đồng bộ giữa thể chế, quy trình nghiệp vụ và công nghệ. Đây là điều kiện để các quy định mới thực sự đi vào cuộc sống, đồng thời tạo nền tảng cho quá trình xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh.

Theo ông Trần Đức Hùng, những thay đổi của Luật tập trung vào các yêu cầu đang đặt ra trong thực tiễn quản lý, trong đó có cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, thúc đẩy hải quan số, hoàn thiện quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và bổ sung quy định đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.

Luật cũng được xây dựng phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới, đồng thời rút ngắn thời hạn kiểm tra sau thông quan xuống tối đa 20 ngày. Những thay đổi này tạo hành lang pháp lý để cơ quan Hải quan tiếp tục đổi mới phương thức quản lý, đồng thời giúp doanh nghiệp có cơ sở rõ ràng hơn trong thực hiện thủ tục và tuân thủ pháp luật.

Như vậy, cải cách không chỉ dừng ở việc giảm một số thủ tục riêng lẻ mà đang hướng tới tái thiết kế quy trình nghiệp vụ, tạo cơ sở pháp lý cho Hải quan số và từng bước hình thành phương thức quản lý dựa trên dữ liệu.

Chuyển đổi số, giảm chi phí tuân thủ

Chuyển đổi số đang trở thành công cụ quan trọng để thực hiện mục tiêu này. Cục Hải quan đã hoàn thành, trình phê duyệt Kế hoạch cải cách, phát triển và hiện đại hóa ngành Hải quan giai đoạn 2026-2030; đồng thời nghiên cứu xây dựng bản đồ số hải quan và phương án ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân loại mã số hàng hóa giai đoạn 2026-2027.

Đối với Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số, ngày 5/8/2026, Bộ Tài chính đã phê duyệt điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án. Đến ngày 15/9/2026, Cục Hải quan đang hoàn thiện hồ sơ theo ý kiến của đơn vị chuyên trách về công nghệ thông tin và chuyển đổi số thuộc Bộ Tài chính.

Cục Hải quan cũng phối hợp với chuyên gia Hàn Quốc rà soát tổng thể các chức năng, yêu cầu công nghệ và 17 phân hệ phần mềm. Các hệ thống VNACCS/VCIS và hệ thống hỗ trợ tiếp tục được duy trì vận hành 24/7, bảo đảm hoạt động thông quan.

Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN tiếp tục được mở rộng. Giai đoạn 3 của dự án mở rộng hệ thống đã hoàn thành cài đặt, kết nối và thử nghiệm 1 thủ tục hành chính với Bộ Nội vụ; các thủ tục của các bộ, ngành khác và trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử mẫu D với các nước ASEAN đang được cài đặt, kiểm thử để kết nối chính thức.

Một kết quả rõ nét khác là quy mô cung cấp dịch vụ công trực tuyến tiếp tục được mở rộng. Hiện có 182 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực hải quan, trong đó 171 thủ tục do cơ quan Hải quan thực hiện, gồm 96 dịch vụ công trực tuyến toàn trình, 49 dịch vụ công trực tuyến một phần và 26 dịch vụ cung cấp thông tin trực tuyến.

Ông Đào Công Quyết, Trưởng ban Truyền thông, Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA) nêu vướng mắc tại diễn đàn. Ảnh: Thanh Hằng

Tính đến ngày 14/9, số hồ sơ tiếp nhận đạt 93.244.058, trong đó 93.223.371 hồ sơ được thực hiện trực tuyến; riêng hồ sơ hàng hóa thương mại điện tử giá trị thấp đạt 75.876.766 hồ sơ.

Một kết quả đáng chú ý khác đến từ việc ứng dụng công nghệ trong giám sát. Từ ngày 15/6 đến 15/9/2026, cơ quan Hải quan đã sử dụng 10.116 seal định vị điện tử đối với hàng hóa chịu sự giám sát hải quan, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý quá trình vận chuyển.

Tại Diễn đàn, Phó Cục trưởng Trần Đức Hùng cũng đề cập yêu cầu tiếp tục tháo gỡ các “điểm nghẽn” về chuyển đổi số và đẩy nhanh các mô hình quản lý mới. Trong đó, thông quan tập trung được xác định là một hướng đi quan trọng nhằm tổ chức lại quy trình nghiệp vụ theo hướng tập trung, chuyên môn hóa và giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp với công chức hải quan.

Quản lý dựa trên tuân thủ cũng tiếp tục được mở rộng thông qua chế độ doanh nghiệp ưu tiên. Đến ngày 29/9/2026, cả nước có 74 doanh nghiệp được áp dụng chế độ ưu tiên, trong đó có 10 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn. Nhóm doanh nghiệp này tuy chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhưng đóng góp khoảng 1/3 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước; riêng 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 164,52 tỷ USD.

Đây cũng là hướng quản lý cho phép cơ quan Hải quan phân bổ nguồn lực theo mức độ rủi ro: tạo thuận lợi nhiều hơn cho doanh nghiệp có mức độ tuân thủ cao, đồng thời tập trung kiểm tra, kiểm soát đối với những lĩnh vực, đối tượng có nguy cơ vi phạm lớn hơn.

Từ nay đến cuối năm và trong giai đoạn tiếp theo, trọng tâm đặt vào việc hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành Luật số 11/2026/QH16; tiếp tục cắt giảm thủ tục, điều kiện kinh doanh; hoàn thiện Hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số theo lộ trình; mở rộng ứng dụng AI; từng bước nhân rộng mô hình thông quan tập trung và đẩy nhanh xây dựng cửa khẩu thông minh.

Cùng với đó, ngành Hải quan tiếp tục hoàn thiện tiêu chí quản lý rủi ro, giảm tỷ lệ kiểm tra không cần thiết đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt, nâng cao chất lượng Chương trình doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ, cải cách quản lý thu ngân sách và tăng cường phối hợp chống thất thu, gian lận thương mại, chuyển giá, trốn thuế.

Với cách tiếp cận này, cải cách hải quan đang chuyển từ đơn giản hóa từng thủ tục sang đổi mới toàn diện phương thức quản lý. Thể chế được hoàn thiện, dữ liệu được kết nối, thủ tục được số hóa và rủi ro được nhận diện chính xác sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí, nâng cao khả năng dự báo, trong khi cơ quan Hải quan sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực quản lý. Đây là nền tảng để cơ quan Hải quan tiếp tục đồng hành cùng doanh nghiệp, tạo thuận lợi cho thương mại và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.