Bài 1: Công bằng: Tiêu chuẩn cốt lõi để đảm bảo tuân thủ pháp luật thuế

PGS.TS Lê Xuân Trường: công bằng là nền tảng cốt lõi để đảm bảo tuân thủ pháp luật, hạn chế trốn thuế.

Theo PGS.TS Lê Xuân Trường Trưởng Khoa Thuế Hải quan Học viện Tài chính: Công bằng thuế được xem xét trên hai phương diện là công bằng thuế theo chiều dọc và công bằng thuế theo chiều ngang.

Nguyên tắc công bằng theo chiều dọc có mối liên hệ mật thiết với nguyên tắc đánh thuế theo khả năng chi trả. Khả năng chi trả thể hiện rõ ràng và trực tiếp nhất ở thu nhập và tài sản. Những người có thu nhập càng cao hoặc sở hữu tài sản có giá trị càng lớn thì khả năng chi trả càng cao.

Một hệ thống thuế được coi là đảm bảo công bằng theo chiều dọc khi nó yêu cầu những người có thu nhập cao hơn, có nhiều của cải hơn thì phải trả thuế nhiều hơn.

Bên cạnh thể hiện trực tiếp ở thu nhập và tài sản, khả năng chi trả còn gián tiếp thể hiện ở mức chi tiêu của các cá nhân hoặc hộ gia đình. Mức độ chi tiêu của mỗi cá nhân hoặc hộ gia đình bị chi phối bởi nhiều yếu tố nhưng luôn bị giới hạn bởi ngân sách, người giàu luôn có giới hạn ngân sách lớn hơn người nghèo, người giàu mới có đủ khả năng chi trả cho hàng hóa, dịch vụ cao cấp. Việc đánh thuế tiêu thụ đặc biệt với thuế suất cao vào hàng hóa, dịch vụ cao cấp cũng là một cách thức để đảm bảo tính công bằng thuế theo chiều dọc.

Việc đánh thuế dựa trên công bằng theo chiều dọc cũng nhằm đảm bảo những cá nhân có thu nhập cao đóng góp trở lại cho xã hội, tạo nguồn ngân sách để hỗ trợ những người kém may mắn hơn.

Nhà nước sử dụng thuế suất lũy tiến đối với thuế thu nhập và thuế tài sản là cách thức chính để thực hiện nguyên tắc công bằng theo chiều dọc.

Nguyên tắc công bằng theo chiều ngang đòi hỏi những người như nhau về mọi mặt thì phải đối xử như nhau về thuế. Cơ sở của nguyên tắc này gắn liền với mong muốn hướng đến chân lý đối xử như nhau đối với những người như nhau trong sự phát triển của nền văn minh nhân loại

Trong đánh thuế theo khả năng chi trả, công bằng theo chiều ngang đòi hỏi những người có thu nhập bằng nhau phải trả thuế bằng nhau.

Tuy nhiên trong thực tiễn, việc xác định "những cá nhân như nhau về mọi mặt" là rất khó, vì ngay cả hai anh em sinh đôi cũng không hoàn toàn giống nhau. Do đó, nguyên tắc công bằng theo chiều ngang chỉ có thể được vận dụng ở mức độ: Những người về cơ bản như nhau thì phải chịu thuế như nhau.

Các yếu tố cơ bản: Các khía cạnh ảnh hưởng đến khả năng nộp thuế của cá nhân được coi là yếu tố "cơ bản" cần xem xét. Ví dụ, hoàn cảnh gia đình là một yếu tố cơ bản cần tính đến khi đánh thuế vì nó ảnh hưởng đến khả năng nộp thuế của một cá nhân.

Trong tính thuế thu nhập cá nhân, việc áp dụng mức giảm trừ gia cảnh cho người phụ thuộc thể hiện tính công bằng theo chiều ngang, bởi vì những người nộp thuế có cùng điều kiện hoàn cảnh gia đình thì được giảm trừ như nhau.

Cần lưu ý rằng, một hệ thống thuế tốt phải thỏa mãn đồng thời nhiều tiêu chuẩn, chứ không chỉ riêng tiêu chuẩn công bằng. Đôi khi, việc lựa chọn chính sách thuế có thể dẫn đến sự đánh đổi giữa các mục tiêu. Ví dụ, việc áp dụng mô hình thuế giá trị gia tăng một mức thuế suất giúp đạt mục tiêu hiệu quả do đơn giản hóa việc xác định nghĩa vụ thuế. Tuy nhiên, điều này đồng nghĩa với việc phải hy sinh mục tiêu công bằng, vì không thể đánh thuế thấp vào hàng hóa, dịch vụ thiết yếu – vốn là nhóm hàng mà tỷ trọng chi tiêu của người nghèo cao hơn người giàu.

Thêm vào đó, việc xem xét công bằng thuế còn phải đặt trong tổng thể chính sách quản lý kinh tế và chính sách tài khóa của một quốc gia. Chẳng hạn, một quốc gia có hệ thống trợ cấp xã hội tốt cho người nghèo thường giảm bớt ưu đãi xã hội trong chính sách thuế, hoặc một quốc gia phát triển có phúc lợi tốt thường yêu cầu nguồn ngân sách cao, dẫn đến thuế suất thuế thu nhập cá nhân thường cao hơn.