Bộ Tài chính đề xuất đổi cách tính thuế tài nguyên để khuyến khích chế biến sâu

Thời gian qua, cơ quan Thuế đã triển khai hiệu quả nhiều giải pháp quản lý thuế, trong đó có thuế tài nguyên.

Năm 2025 thu hơn 40.700 tỷ đồng, nhưng dư địa điều tiết đã dần thu hẹp

Sau hơn 15 năm triển khai, Bộ Tài chính đánh giá Luật thuế Tài nguyên đã cơ bản phát huy vai trò là công cụ tài chính trong quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Chính sách vừa góp phần nâng cao nhận thức về sử dụng tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả vừa tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách nhà nước.

Số liệu của cơ quan Thuế cho thấy, giai đoạn 2011-2020, thuế tài nguyên bình quân đạt khoảng 39.500 tỷ đồng/năm, chiếm khoảng 3,82% tổng thu ngân sách nhà nước.

Sang giai đoạn 2021-2024, số thu bình quân tăng lên khoảng 39.987 tỷ đồng/năm, mặc dù tỷ trọng trong tổng thu ngân sách giảm xuống còn khoảng 2,22%.

Riêng năm 2025, số thu thuế tài nguyên ước đạt 40.777 tỷ đồng, trong đó thu từ dầu thô chiếm khoảng 30,82%, còn các loại tài nguyên khác chiếm 69,18% tổng số thu thuế tài nguyên.

Đối với lĩnh vực khoáng sản, theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổng số tiền các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản nộp ngân sách trong năm 2025 đạt khoảng 30.000 tỷ đồng, bao gồm thuế tài nguyên, tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, phí bảo vệ môi trường, thuế xuất khẩu và các khoản thu khác.

Trong đó, riêng thuế tài nguyên chiếm khoảng 62%. Điều này phản ánh vai trò quan trọng của sắc thuế này trong cơ cấu các khoản thu từ hoạt động khai thác khoáng sản.

Tuy nhiên, trong bối cảnh yêu cầu nâng cao giá trị gia tăng từ tài nguyên ngày càng lớn, dư địa điều tiết của chính sách thuế hiện hành bộc lộ nhiều hạn chế.

Một trong những vấn đề lớn nhất của chính sách hiện hành nằm ở phương pháp tính thuế. Theo Bộ Tài chính, Luật hiện hành chủ yếu xác định thuế dựa trên đầu vào của quá trình chế biến, tức đánh thuế đối với quặng nguyên khai, đồng thời áp dụng mức thuế suất cố định theo từng nhóm khoáng sản. Thế nhưng lại chưa có cơ chế điều tiết theo mức độ chế biến để phân biệt giữa khoáng sản nguyên khai và sản phẩm đã qua chế biến sâu.

Việc quy đổi sản lượng tính thuế từ sản phẩm sau chế biến về sản lượng khoáng sản đầu vào thông qua định mức sử dụng tài nguyên còn mang tính cào bằng, khó bóc tách chính xác giá trị gia tăng do công nghệ mang lại.

Về mức thuế, thuế suất lại không thay đổi theo mức độ chế biến, khiến doanh nghiệp đầu tư dây chuyền hiện đại cũng chưa có lợi thế đáng kể về nghĩa vụ thuế so với doanh nghiệp chỉ khai thác hoặc sơ chế khoáng sản.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến doanh nghiệp có xu hướng lựa chọn phương án khai thác thô hoặc chỉ chế biến ở mức độ nhất định để nhanh thu hồi vốn, thay vì đầu tư các dự án chế biến sâu có chi phí lớn và rủi ro cao.

Theo Bộ Tài chính, đây cũng là một trong những lý do cần nghiên cứu đổi mới phương pháp thuế nhằm tạo động lực mạnh hơn cho hoạt động chế biến sâu.

Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu điều chỉnh chính sách thuế đối với một số loại khoáng sản nhằm khuyến khích đầu tư công nghệ tiên tiến, hiện đại phục vụ khai thác, chế biến.

Mặt khác, nhiều quy định của Luật thuế Tài nguyên cũng không còn đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành khi Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024, Luật Hải quan và Luật Điện lực đã có những thay đổi về cách tiếp cận và thuật ngữ pháp lý. Điều này đòi hỏi Luật Thuế tài nguyên phải được sửa đổi để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Đổi cách tính thuế để khuyến khích đầu tư công nghệ, chế biến sâu

Để hiện thực hóa định hướng khuyến khích chế biến sâu khoáng sản, Bộ Tài chính đề xuất sửa đổi, bổ sung 4 trong tổng số 11 điều của Luật thuế Tài nguyên và bổ sung Điều 7a quy định về xác định thuế tài nguyên đối với khoáng sản kim loại.

Thuế tài nguyên chiếm tỷ trọng khá lớn trong cơ cấu các khoản thu từ hoạt động khai thác khoáng sản. Ảnh: TL.

Các nội dung sửa đổi tập trung vào căn cứ tính thuế, sản lượng tính thuế, giá tính thuế và thuế suất, hướng tới đổi mới phương pháp tính thuế theo mức độ chế biến, đồng thời bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành.

Theo đó, dự thảo đề xuất bổ sung Điều 7a theo hướng chuyển đổi sang phương pháp tính thuế đối với khoáng sản kim loại dựa trên sản phẩm đầu ra (doanh thu của từng loại khoáng sản thương phẩm thuộc đối tượng chịu thuế) kết hợp với biểu thuế suất lũy tiến, lũy thoái theo cấp độ chế biến.

Cụ thể, doanh thu bán từng sản phẩm x thuế suất lũy thoái theo mức độ chế biến. Theo cách tiếp cận này, sản phẩm có mức độ chế biến càng sâu sẽ được áp dụng mức thuế suất thấp hơn, qua đó tạo động lực đầu tư công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng của khoáng sản.

Việc thay đổi phương pháp luận tính thuế theo doanh thu đầu ra cho phép hệ thống quản lý thuế nhận diện rõ ràng, minh bạch từng loại sản phẩm và phân định chính xác các cấp độ chế biến sâu trong chuỗi giá trị.

Nhà nước sẽ có đủ dư địa và không gian chính sách để hiện thực hóa chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 10-NQ/TW thông qua việc sử dụng công cụ thuế suất làm đòn bẩy kinh tế: sản phẩm khoáng sản càng được ứng dụng công nghệ cao để chế biến sâu, tinh khiết thì thuế suất áp dụng càng thấp.

Việc đổi mới phương pháp tính thuế dựa trên doanh thu đầu ra còn loại bỏ hoàn toàn các thủ tục quy đổi phức tạp, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ chế biến hiện đại, góp phần tạo sự minh bạch, giảm chi phí tuân thủ.

Đối với cách xác định doanh thu tính thuế, dự thảo đề xuất doanh thu tính thuế tài nguyên được xác định theo toàn bộ tiền bán hàng hóa thuộc đối tượng chịu thuế, không phân biệt đã thu tiền hay chưa và không thấp hơn mức tính theo giá do UBND cấp tỉnh quy định.

Đối với một số trường hợp đặc thù như hàng hóa không thuộc đối tượng chịu thuế, giao dịch liên kết hoặc doanh thu thực tế thấp hơn mức quy định, doanh thu tính thuế sẽ được xác định theo sản lượng hàng hóa (hoặc quặng tinh sử dụng để chế biến) nhân với giá tính thuế do UBND cấp tỉnh ban hành.

Dự thảo cũng đề xuất thuế suất thực hiện theo quy định của Chính phủ. Trường hợp hàng hóa bán ra chứa nhiều loại khoáng sản khác nhau thì áp dụng thuế suất của loại khoáng sản có mức cao nhất.

Thời điểm xác định thuế tài nguyên là thời điểm xác định thuế giá trị gia tăng theo quy định của pháp luật thuế giá trị gia tăng…

Dự thảo cũng đề xuất tại điểm a khoản 3 Điều 6 thay cụm từ “giá bán điện thương phẩm bình quân” bằng “giá bán lẻ điện bình quân” theo Luật Điện lực; đồng thời quy định giá tính thuế đối với tài nguyên xuất khẩu được xác định theo trị giá hải quan của hàng hóa xuất khẩu, không bao gồm thuế xuất khẩu, để thống nhất với Luật Hải quan.

Một vấn đề khác cũng được đề xuất đó là mở rộng cơ sở pháp lý để UBND cấp tỉnh ban hành bảng giá tính thuế đối với các loại tài nguyên phát sinh trên địa bàn, thay vì chỉ áp dụng đối với trường hợp chưa xác định được giá bán như quy định hiện hành.

Các nội dung sửa đổi không chỉ nhằm khắc phục những bất cập trong quá trình thực thi Luật thuế Tài nguyên mà còn hướng tới sử dụng công cụ thuế để khuyến khích chế biến sâu, nâng cao giá trị tài nguyên khai thác và bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.