Vận tải và bảo đảm nguyên trạng, xuất xứ hàng hóa trong thương mại ưu đãi

Nguyên tắc vận chuyển thẳng và điều kiện quá cảnh an toàn

Cốt lõi của quy tắc vận chuyển trực tiếp là yêu cầu hàng hóa phải được vận chuyển từ nước xuất khẩu thành viên đến thẳng nước nhập khẩu mà không đi qua lãnh thổ của bất kỳ quốc gia không thành viên nào khác. Đây được coi là lộ trình lý tưởng nhất để bảo đảm hàng hóa không bị can thiệp hoặc thay đổi bản chất.

Tuy nhiên, trong thực tế logistics toàn cầu, hàng hóa thường phải chuyển tải hoặc quá cảnh tại một nước thứ ba. Sổ tay Nghiệp vụ Kiểm tra xuất xứ hàng hóa theo các FTA quy định rõ hàng hóa quá cảnh vẫn được chấp nhận xuất xứ nếu thỏa mãn điều kiện không tham gia vào bất kỳ công đoạn gia công nào tại nước trung gian và phải nằm dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan Hải quan sở tại.

Cơ quan Hải quan chú trọng công tác nghiệp vụ nhằm chống gian lận về trị giá, mã số, xuất xứ hàng hóa . Ảnh: T.H

Tại các điểm dừng chân này, doanh nghiệp chỉ được phép thực hiện các thao tác mang tính kỹ thuật vận tải như dỡ hàng, bốc lại, chia nhỏ lô hàng hoặc các biện pháp cần thiết để bảo quản hàng hóa trong tình trạng tốt. Ranh giới giữa bảo quản và gia công là yếu tố then chốt trong nghiệp vụ kiểm tra.

Nếu hàng hóa bị đưa ra khỏi khu vực giám sát hải quan hoặc trải qua các bước thay đổi hình thức thương mại mà không có sự kiểm soát, tính nguyên trạng sẽ bị phá vỡ. Việc bảo đảm hàng hóa nằm nguyên trong khu vực cảng hoặc kho ngoại quan chính là bằng chứng xác thực nhất để duy trì quyền hưởng ưu đãi thuế quan khi về đến Việt Nam.

Hơn nữa, các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đang dần linh hoạt hơn cho phép chia nhỏ lô hàng tại nước trung gian để tối ưu hóa việc phân phối. Dù vậy, sự linh hoạt này đi kèm với yêu cầu khắt khe về tính liên tục của hồ sơ. Mỗi phần hàng hóa sau khi tách lẻ vẫn phải giữ nguyên dấu hiệu nhận dạng ban đầu và được kết nối chặt chẽ với vận đơn gốc. Doanh nghiệp cần hiểu rằng vận chuyển trực tiếp không chỉ là lộ trình địa lý mà còn là sự xuyên suốt về mặt pháp lý và quản lý hải quan trên toàn bộ hành trình di chuyển.

Hoàn thiện hồ sơ chứng minh

Để chứng minh việc tuân thủ lộ trình, doanh nghiệp phải xây dựng một bộ hồ sơ chứng minh vận tải hoàn chỉnh và logic. Chứng từ quan trọng nhất là vận tải đơn chở suốt (Through Bill of Lading), ghi nhận toàn bộ quá trình từ điểm đi đầu tiên đến điểm đích cuối cùng. Trong trường hợp có sự tham gia của nước trung gian, doanh nghiệp cần cung cấp thêm Giấy xác nhận không thay đổi tình trạng hàng hóa từ hải quan nước quá cảnh hoặc các chứng từ thay thế tương đương như vận đơn từng chặng. Các thông số về số lượng, trọng lượng và ký mã hiệu trên các chứng từ này phải thống nhất tuyệt đối để loại trừ mọi nghi ngờ về việc tráo đổi hàng hóa.

Theo Sổ tay Nghiệp vụ Kiểm tra xuất xứ hàng hóa theo các FTA, một nghiệp vụ đặc thù thường gây vướng mắc là hóa đơn nước thứ ba (Third-party invoicing). Trong giao dịch quốc tế, người bán hàng và người xuất khẩu có thể ở các quốc gia khác nhau.

Sổ tay Nghiệp vụ Kiểm tra xuất xứ hàng hóa theo các FTA hướng dẫn việc hóa đơn được phát hành bởi một công ty tại quốc gia không phải thành viên hiệp định là hoàn toàn hợp lệ, miễn là hàng hóa thực tế được vận chuyển trực tiếp từ quốc gia thành viên xuất khẩu. Khi làm thủ tục, doanh nghiệp phải khai báo rõ số hóa đơn này trên tờ khai hải quan và tại các ô tương ứng trên Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) theo đúng mẫu quy định. Sự khớp nối giữa dòng tiền, chứng từ thương mại và luồng hàng thực tế là chìa khóa để bảo vệ tính xác thực của lô hàng.

Để quản trị rủi ro hiệu quả, doanh nghiệp nên chủ động yêu cầu các đơn vị logistics cung cấp các bằng chứng về việc hàng hóa lưu kho tại khu vực giám sát hải quan ở các cảng trung chuyển lớn. Việc thiếu sót chứng từ chứng minh sự giám sát tại nước thứ ba là lý do phổ biến dẫn đến việc bị truy thu thuế trong quá trình hậu kiểm. Doanh nghiệp cần duy trì thói quen lưu trữ hồ sơ khoa học, bao gồm cả lịch trình tàu và xác nhận bốc dỡ của hãng vận tải. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng này không chỉ giúp thông quan nhanh chóng mà còn khẳng định sự tuân thủ chuyên nghiệp của doanh nghiệp, giúp khai thác bền vững các ưu đãi từ các FTA đã ký kết.