Hệ thống tiêu chí xác định bản chất hàng hóa
Nền tảng đầu tiên trong hệ thống quy tắc xuất xứ chính là tiêu chí xuất xứ thuần túy, thường được định danh bằng ký hiệu quốc tế là WO. Đây là tiêu chí dành riêng cho những sản phẩm được khai thác hoặc sản xuất hoàn toàn tại một quốc gia thành viên mà không có sự tham gia của bất kỳ yếu tố ngoại khối nào.
Theo hướng dẫn từ Sổ tay Nghiệp vụ kiểm tra xuất xứ hàng hóa theo các Hiệp định thương mại tự do (FTA) của cơ quan Hải quan, nhóm này bao gồm các sản phẩm từ tự nhiên như nông sản thu hoạch tại địa phương, động vật sống được sinh ra và nuôi dưỡng tại quốc gia đó, hay các khoáng sản được khai thác từ lòng đất hoặc thềm lục địa thuộc chủ quyền.
Tiêu chí WO là minh chứng cho giá trị nội sinh của sản phẩm, giúp doanh nghiệp dễ dàng chứng minh nguồn gốc mà không cần các phép tính toán giá trị phức tạp.
 |
| Ảnh minh họa. |
Tuy nhiên với sự phức tạp của chuỗi cung ứng hiện đại, phần lớn các mặt hàng công nghiệp đều sử dụng nguyên liệu nhập khẩu. Lúc này, tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa (CTC) trở thành thước đo quan trọng để xác định liệu hàng hóa đã trải qua quá trình gia công, chế biến đủ mức độ để thay đổi bản chất hay chưa.
Quy tắc CTC yêu cầu sản phẩm sau khi sản xuất phải có mã số HS khác biệt so với mã số HS của các nguyên liệu đầu vào không có xuất xứ. Hệ thống này được chia thành ba cấp độ kiểm soát chặt chẽ gồm Chuyển đổi Chương (CC) ở cấp độ 2 số, Chuyển đổi Nhóm (CTH) ở cấp độ 4 số và Chuyển đổi Phân nhóm (CTSH) ở cấp độ 6 số.
Việc áp dụng thành thạo CTC đòi hỏi đội ngũ nhân sự xuất nhập khẩu phải có kiến thức chuyên sâu về biểu thuế hài hòa, bởi chỉ cần một sự nhầm lẫn nhỏ trong việc áp mã HS cho nguyên liệu cũng có thể khiến hàng hóa mất đi tính hợp lệ về xuất xứ.
Bên cạnh sự thay đổi về mặt kỹ thuật mã số, tiêu chí Hàm lượng giá trị khu vực (RVC) hoặc Hàm lượng giá trị nội địa (LVC) lại tiếp cận dưới góc độ kinh tế định lượng. Phương pháp này tính toán tỷ lệ phần trăm giá trị gia tăng được tạo ra trong phạm vi các nước thành viên hiệp định so với tổng giá trị của sản phẩm. Thông thường mức ngưỡng phổ biến để đạt xuất xứ trong nhiều FTA là RVC từ 40% trở lên.
Đây là quy tắc mang tính linh hoạt cao, cho phép doanh nghiệp tận dụng nguyên liệu từ nhiều nguồn khác nhau trên thế giới, miễn là quy trình sản xuất trong nước đóng góp đủ giá trị kinh tế theo quy định. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với các ngành công nghiệp lắp ráp, điện tử hoặc chế biến thực phẩm, nơi giá trị nhân công, chi phí quản lý và lợi nhuận tại nhà máy đóng vai trò quan trọng cấu thành nên giá trị hàng hóa xuất khẩu.
Quy tắc cụ thể mặt hàng và quản trị rủi ro hậu kiểm
Khi đi sâu vào các FTA thế hệ mới như Hiệp định Thương mại tự do Liên minh châu Âu - Việt Nam (EVFTA) hay Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), doanh nghiệp đối mặt với khái niệm Quy tắc cụ thể mặt hàng (PSR). Đây là một hệ thống quy định riêng biệt cho từng mã HS cụ thể, yêu cầu hàng hóa phải đáp ứng những tiêu chuẩn chuyên biệt hơn so với quy tắc chung. PSR có thể yêu cầu doanh nghiệp phải đạt đồng thời cả tiêu chí CTC và RVC, hoặc thực hiện một công đoạn sản xuất cụ thể như quy tắc từ sợi trở đi trong ngành dệt may.
Việc tra cứu và áp dụng đúng PSR là bước đi chiến lược giúp doanh nghiệp chủ động trong khâu thiết kế quy trình sản xuất và lựa chọn nhà cung cấp nguyên liệu ngay từ giai đoạn đầu, đảm bảo sản phẩm cuối cùng thỏa mãn các điều kiện của nước nhập khẩu.
Sổ tay Nghiệp vụ kiểm tra xuất xứ hàng hóa theo các FTA của cơ quan Hải quan cũng nhấn mạnh đến sự hiện diện của các quy tắc bổ trợ nhằm tạo thuận lợi cho thương mại nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu không được quản lý tốt. Điển hình là quy tắc De Minimis cho phép một tỷ lệ nhỏ nguyên liệu không đáp ứng tiêu chí chuyển đổi mã số (thường dưới 10%) nhưng vẫn không làm mất đi xuất xứ của toàn bộ sản phẩm. Đây là công cụ hữu hiệu cho các ngành sản xuất phức tạp có sử dụng linh kiện phụ trợ siêu nhỏ từ nhiều quốc gia.
Tuy nhiên, để được chấp nhận quy tắc này, doanh nghiệp phải có hệ thống chứng từ kế toán và hồ sơ kỹ thuật minh bạch để giải trình khi cơ quan Hải quan thực hiện công tác hậu kiểm hoặc xác minh xuất xứ.
Một vấn đề quan trọng khác mà doanh nghiệp thường gặp vướng mắc là mối liên hệ giữa quy tắc vận chuyển trực tiếp và các chứng từ chứng minh. Ngay cả khi hàng hóa đáp ứng tiêu chí ROO nhưng nếu vi phạm quy định về vận chuyển hoặc thiếu hụt chứng từ xác nhận sự giám sát của hải quan tại các điểm trung chuyển, ưu đãi thuế quan vẫn có thể bị từ chối.
Do đó việc hiểu đúng về tiêu chí xuất xứ phải luôn đi đôi với năng lực quản trị hồ sơ và sự phối hợp chặt chẽ với các đơn vị vận tải. Doanh nghiệp cần xây dựng một quy trình lưu trữ hồ sơ bài bản từ định mức sản xuất, hóa đơn nguyên liệu đến vận đơn suốt hành trình để sẵn sàng giải trình trong thời hạn 3 đến 5 năm sau khi thông quan. Việc làm chủ luật chơi về xuất xứ là phương thức để doanh nghiệp không chỉ hưởng lợi từ các FTA mà còn bảo vệ mình trước những rủi ro pháp lý trong thương mại quốc tế bền vững.
