Tối ưu hóa địa điểm làm thủ tục hải quan
Trong cấu trúc vận hành của các DN gia công và sản xuất XK, việc xác định địa điểm làm thủ tục hải quan luôn là bài toán quan trọng liên quan trực tiếp đến chi phí logistics và tốc độ thông quan.
Trước đây, theo quy định tại Điều 58 Thông tư số 38/2015/TT-BTC, DN thường bị bó hẹp trong một số lựa chọn nhất định, đôi khi gây ra sự chồng chéo hoặc bất cập khi cơ sở sản xuất và trụ sở chính nằm ở các địa bàn khác nhau. Tuy nhiên, Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã giải quyết triệt để vấn đề này bằng cách phân định rõ ràng nhưng vô cùng linh hoạt cho từng đối tượng cụ thể.
Đối với khối DN không phải là DN chế xuất, điểm mới đáng chú ý là sự thừa nhận rộng rãi các địa điểm thực hiện thủ tục. DN giờ đây có quyền chủ động lựa chọn làm thủ tục tại cơ quan Hải quan nơi đặt trụ sở chính, chi nhánh, cơ sở sản xuất hoặc ngay tại cửa khẩu NK. Sự đa dạng hóa này cho phép DN tùy biến theo đặc thù của từng lô hàng.
 |
| Công chức hải quan kiểm tra hàng hóa XNK. Ảnh: H.Nụ |
Ví dụ, với những lô nguyên liệu cần giải phóng nhanh để đưa vào dây chuyền sản xuất, việc làm thủ tục ngay tại cửa khẩu sẽ giảm thiểu đáng kể thời gian trung chuyển. Ngược lại, với những DN có hệ thống quản lý tập trung, việc đưa hàng về làm thủ tục tại nơi có trụ sở chính hoặc cơ sở sản xuất sẽ giúp bộ phận XNK kiểm soát hồ sơ chặt chẽ hơn.
Riêng đối với loại hình DN chế xuất – mô hình vốn có tính đặc thù cao về sự ngăn cách địa lý và quy chế thuế – Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã thiết lập một cơ chế quản lý tập trung nhưng có độ mở cần thiết. Quy định yêu cầu hàng hóa NK phục vụ sản xuất, xây dựng nhà xưởng, bảo hành, sửa chữa phải làm thủ tục tại cơ quan Hải quan quản lý địa bàn nơi có cơ sở sản xuất. Điều này giúp cơ quan Hải quan sở tại nắm bắt sát sao tình hình biến động kho bãi và sử dụng nguyên liệu của DN.
Tuy nhiên, tính linh hoạt được thể hiện rõ ở trường hợp DN chế xuất có nhiều chi nhánh. Khi đó, DN được quyền lựa chọn làm thủ tục tại nơi có trụ sở chính hoặc nơi có chi nhánh. Đây là một điểm cực kỳ thuận lợi cho các tập đoàn lớn có nhiều nhà máy vệ tinh, giúp họ đồng bộ hóa dữ liệu và tối ưu hóa nhân sự làm thủ tục hải quan, tránh tình trạng phải duy trì quá nhiều đầu mối tiếp xúc với các chi cục hải quan khác nhau.
Cơ chế kiểm tra thực tế hàng hóa tại cơ sở
Một trong những rào cản lớn nhất mà DN thường gặp phải trong quá trình thực hiện loại hình gia công và sản xuất XK là việc kiểm tra thực tế hàng hóa, đặc biệt là các mặt hàng cồng kềnh hoặc hàng hóa đang trong dây chuyền sản xuất.
Trước đây, Điều 102 Thông tư số 38/2015/TT-BTC áp đặt một quy trình khá cứng nhắc, yêu cầu DN phải thực hiện các bước đề nghị công nhận địa điểm kiểm tra tại cơ sở sản xuất với nhiều tiêu chuẩn về hạ tầng và tường rào ngăn cách. Sự khắt khe này đôi khi gây khó khăn cho các dự án đang trong giai đoạn triển khai hoặc các DN có quy mô sản xuất biến động liên tục.
Nhận diện được bất cập đó, tại khoản 10 Điều 29 Thông tư số 121/2025/TT-BTC đã bổ sung quy định, tạo ra một cơ chế “mở” đầy tính nhân văn và thực tế. Điểm mấu chốt ở đây là việc trao quyền quyết định cho Đội trưởng Hải quan trong việc xem xét đề nghị kiểm tra thực tế hàng hóa tại cơ sở sản xuất, chân công trình hoặc nhà máy của người khai hải quan.
Thay đổi này áp dụng cho các trường hợp cụ thể nhưng thường xuyên xảy ra như: thay đổi mục đích sử dụng nguyên liệu, chuyển tiếp hàng hóa giữa các hợp đồng gia công, hoặc thanh lý máy móc thiết bị cũ.
Đáng chú ý, sự thay đổi này mang lại ba lợi ích cốt lõi cho DN. Thứ nhất là bảo toàn chất lượng hàng hóa; đối với các máy móc tinh vi hoặc nguyên liệu nhạy cảm với môi trường, việc kiểm tra tại chỗ giúp tránh rủi ro hư hỏng khi phải bốc dỡ, di chuyển hàng ra các bãi kiểm hóa tập trung.
Thứ hai là tối ưu hóa chi phí, DN không còn phải gánh chịu chi phí nâng hạ, lưu kho bãi và vận chuyển hàng hóa qua lại giữa cơ quan Hải quan và nhà máy. Thứ ba là tính kịp thời, việc kiểm tra tại chân công trình hay nhà máy giúp quy trình thanh lý hoặc chuyển tiếp hợp đồng diễn ra liên tục, không làm gián đoạn kế hoạch sản xuất kinh doanh.
Nhìn từ góc độ quản lý, quy định mới này cho thấy sự chuyển dịch từ “tiền kiểm” cứng nhắc sang “hậu kiểm” dựa trên đánh giá rủi ro và sự tin tưởng vào tính tự giác của DN. Việc Đội trưởng Hải quan được quyền quyết định dựa trên tình hình thực tế cho phép cơ quan Hải quan tập trung nguồn lực vào những lô hàng có độ rủi ro cao, đồng thời vẫn đảm bảo tính giám sát chặt chẽ đối với các hoạt động gia công, sản xuất XK. Đây chính là minh chứng cho tinh thần đồng hành cùng DN mà Chính phủ và Bộ Tài chính đang quyết liệt thực hiện, góp phần cải thiện môi trường đầu tư và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững.
