Tái cấu trúc hạ tầng dữ liệu
Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), sự thay đổi về các chỉ tiêu thông tin trên Mẫu số 01 – Tờ khai nhập khẩu (NK) điện tử theo quy định tại Thông tư số121/2025/TT-BTC không đơn thuần là việc thay đổi các ô nhập liệu về mặt hình thức, mà là một nỗ lực hệ thống hóa các nghiệp vụ đặc thù nhằm loại bỏ hoàn toàn các điểm mờ trong công tác quản lý nhà nước.
Theo đó, logic vận hành mới của ngành Hải quan dựa trên nguyên tắc, dữ liệu càng chi tiết và cấu trúc hóa tốt ở khâu khai báo thì rủi ro càng thấp ở khâu thông quan. Việc bổ sung mã và tên người XNK đối với loại hình XNK tại chỗ, cùng các ghi chú cụ thể cho hàng hóa đang đợi kết quả phân tích phân loại, cho thấy cơ quan Hải quan đang chuyển hướng sang quản lý theo dòng hàng và đối tượng một cách xuyên suốt trên hệ thống.
 |
| Công chức hải quan kiểm tra hàng hóa NK. Ảnh: H.Nụ |
Sự xuất hiện của điều kiện Incoterms® 2020, đặc biệt là quy tắc DPU (Delivered at Place Unloaded - Giao tại địa điểm đã dỡ hàng), trong tổng trị giá hóa đơn minh chứng cho việc cập nhật kịp thời các chuẩn mực thương mại quốc tế mới nhất vào hệ thống quản trị quốc gia. Điều này giúp đồng bộ hóa dữ liệu giao dịch quốc tế của DN với hệ thống kiểm soát của cơ quan Thuế và Hải quan, giảm thiểu các sai lệch trong xác định trị giá tính thuế.
Đặc biệt, Thông tư số 121/2025/TT-BTC thiết lập một bộ lọc dữ liệu nghiêm ngặt ngay từ khâu tiếp nhận thông tin bằng cách yêu cầu chi tiết hóa hoạt động khai trị giá đối với hình thức tham vấn gián tiếp và mô tả hàng hóa sâu hơn cho các sản phẩm đặt gia công tại nước ngoài.
Thay vì phải thực hiện giải trình thủ công sau khi hệ thống phát sinh nghi vấn về trị giá hoặc phân loại mã số HS, DN giờ đây được trao quyền chủ động cung cấp dữ liệu theo các chỉ tiêu đã được số hóa đồng bộ. Sự chuyển dịch này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý của hệ thống tự động mà còn giúp DN xây dựng một hồ sơ tuân thủ số sạch.
Đây là tiền đề quan trọng để các DN làm ăn chân chính có thể dễ dàng vượt qua các bước kiểm tra tự động của luồng Xanh hoặc luồng Vàng. Khi dữ liệu được cấu trúc hóa tốt, sự can thiệp trực tiếp của công chức hải quan vào quy trình thông quan sẽ giảm xuống đáng kể, từ đó giảm thiểu tối đa các rủi ro về tiêu cực, nhũng nhiễu và các phiền hà không đáng có cho DN trong quá trình thực hiện thủ tục, đại diện Ban Giám sát quản lý về hải quan nhấn mạnh.
Cơ chế quản trị dựa trên niềm tin
Song song với việc tái cấu trúc dữ liệu tờ khai, Thông tư số 121/2025/TT-BTC khi kết hợp cùng Nghị định số 167/2025/NĐ-CP đã tạo ra một hệ sinh thái mới cho việc xác định trị giá hải quan. Thay đổi mang tính chiến lược và được cộng đồng DN mong đợi nhất chính là cơ chế giải phóng hàng trước, tham vấn sau. Nhằm tháo gỡ triệt để nút thắt tại cửa khẩu, quy định mới đã bãi bỏ quy định bắt buộc DN phải giải trình ngay với cơ quan Hải quan tại thời điểm làm thủ tục đối với các dòng hàng nằm trong danh mục rủi ro về giá.
Theo đó, DN hoàn toàn có quyền đưa hàng về bảo quản hoặc đề nghị giải phóng hàng để đưa ngay vào dây chuyền sản xuất, kinh doanh; việc tham vấn trị giá sẽ được thực hiện sau đó trong vòng 30 ngày kể từ ngày giải phóng hàng. Cơ chế này đã thực sự tách rời dòng hàng hóa vật chất khỏi các tranh biện về hồ sơ và trị giá tính thuế, giúp DN tối ưu hóa vòng quay vốn, giảm thiểu tối đa các chi phí phát sinh do lưu kho bãi và loại bỏ chi phí cơ hội do chậm trễ nguồn nguyên liệu. Đây là bước đi đột phá thể hiện tư duy quản lý hiện đại: Nhà nước đơn giản hóa thủ tục tại cửa khẩu nhưng tăng cường kỷ luật ở khâu hậu kiểm.
 |
| DN cần nhận thức rõ rằng quyền lợi luôn đi kèm với trách nhiệm tương ứng. Ảnh: H.Nụ |
Điểm nhấn quan trọng trong chiến lược quản trị dựa trên niềm tin là cơ chế tham vấn một lần, sử dụng kết quả nhiều lần. Đây được xem là một phần thưởng xứng đáng cho những DN duy trì mức độ tuân thủ pháp luật cao. Nếu DN đáp ứng đầy đủ điều kiện 5 tương đồng, bao gồm: giống hệt về tên hàng, mã số HS, xuất xứ, đối tác giao dịch và điều kiện giao hàng (Incoterms), đồng thời trị giá khai báo không thấp hơn mức giá đã được cơ quan Hải quan chấp nhận trong lần tham vấn trước đó, thì kết quả tham vấn này sẽ có hiệu lực sử dụng lên tới 6 tháng tại cùng một chi cục hải quan khu vực.
Hơn nữa, quy trình tham vấn hiện nay đã được số hóa toàn diện thông qua hình thức tham vấn gián tiếp. DN không còn phải cử nhân sự trực tiếp đến làm việc tại trụ sở chi cục hải quan, thay vào đó, toàn bộ hồ sơ từ thỏa thuận giá, chứng từ vận tải, chứng từ thanh toán đến các hồ sơ thông quan tại nước XK (đã được hợp pháp hóa lãnh sự) đều được truyền tải và lưu trữ dưới dạng dữ liệu điện tử. Việc cho phép thực hiện nộp hồ sơ và nhận kết quả trên môi trường điện tử không chỉ là mục tiêu kỹ thuật, mà là chiến lược tạo thuận lợi thương mại thực chất, giúp đảm bảo tính minh bạch và tính nhất quán trong việc áp dụng pháp luật.
Tuy nhiên, DN cần nhận thức rõ rằng quyền lợi luôn đi kèm với trách nhiệm tương ứng. Sự nới lỏng về thủ tục tại cửa khẩu đồng nghĩa với việc cơ quan Hải quan sẽ siết chặt kỷ luật hồ sơ và tập trung nguồn lực cho công tác kiểm tra sau thông quan. Việc cho phép khai bổ sung linh hoạt hơn và đơn giản hóa thẩm quyền xét giảm giá (tập trung về chi cục hải quan khu vực) đòi hỏi DN phải đặc biệt lưu ý đến việc chuẩn hóa hệ thống chứng từ kế toán và hồ sơ hải quan. DN phải luôn trong trạng thái sẵn sàng giải trình và cung cấp bằng chứng khách quan về trị giá giao dịch trong thời hạn 30 ngày sau khi hàng hóa đã được thông quan.
Theo ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, Thông tư số 121/2025/TT-BTC không chỉ đơn thuần là một văn bản sửa đổi kỹ thuật mà là lời khẳng định mạnh mẽ về một môi trường hải quan Phi giấy tờ - Minh bạch - Thuận lợi. Việc chuyển dịch từ tư duy tiền kiểm sang cơ chế tham vấn linh hoạt dựa trên quản lý rủi ro chính là lời giải cho bài toán cân bằng giữa kiểm soát chặt chẽ để chống gian lận thương mại và tạo điều kiện tối đa cho hoạt động XNK phát triển.
Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đầy biến động, những DN sớm nắm vững các chỉ tiêu thông tin mới, chủ động chuẩn hóa dữ liệu và tận dụng hiệu quả cơ chế tham vấn một lần sẽ chiếm lĩnh lợi thế chiến lược, giảm thiểu chi phí vận hành và nâng cao vị thế trên thương trường quốc tế.
