Thách thức kép tác động đến công tác thu trong hoạt động xuất nhập khẩu

Những “cơn gió ngược”

Nhìn nhận một cách khách quan, nguồn thu ngân sách nhà nước (NSNN) năm 2026 đang chịu áp lực từ ba gọng kìm chính là ưu đãi thuế quan, rủi ro chính sách từ các đối tác lớn và biến động địa chính trị toàn cầu.

Tác động từ việc cắt giảm thuế quan theo các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới là yếu tố tiên quyết. Từ năm 2024 đến nay, các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKFTA hay RCEP đã bước vào giai đoạn cắt giảm sâu. Việc thuế suất xóa bỏ hoặc tiệm cận 0% trên hơn 90% dòng hàng NK khiến số thuế được miễn, giảm ngày càng lớn. Số thuế NK thực thu giảm theo tỷ lệ thuận với tốc độ tận dụng ưu đãi, trong khi lợi ích bù đắp từ việc tăng kim ngạch XK hay mở rộng cơ sở thu nội địa chưa thể chuyển hóa ngay lập tức trong kỳ ngân sách, tạo ra áp lực cân đối trực tiếp cho cơ quan Hải quan.

Hoạt động XNK hàng hóa tại cảng Vũng Áng (Hà Tĩnh). Ảnh: H.Nụ

Theo đánh giá của Cục Hải quan, rủi ro từ chính sách thương mại và thuế đối ứng của Hoa Kỳ cũng là một biến số khó lường. Bối cảnh chính sách thương mại thế giới tiếp tục chịu nhiều biến động khi một số chính sách thuế đối với hàng NK vào Mỹ vẫn đang được áp dụng và có thể tăng thêm.

Điều này làm gia tăng chi phí XK của các nền kinh tế phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ, tạo rủi ro cho kim ngạch XK của Việt Nam trong trung hạn, dẫn đến hệ lụy giảm kim ngạch NK nguyên liệu phục vụ sản xuất, từ đó gián tiếp làm giảm thu NSNN từ hoạt động XNK.

Mặt khác, tác động từ leo thang xung đột quân sự tại Trung Đông đã kích hoạt chuỗi phản ứng dây chuyền lên chi phí vận tải. Sau các cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào Iran vào cuối tháng 2/2026, rủi ro gián đoạn giao thương quốc tế và chuỗi cung ứng toàn cầu đã hiện hữu rõ rệt. Eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển khoảng 20–30% sản lượng dầu thô thế giới, nếu bị gián đoạn sẽ đẩy chi phí logistics lên mức không tưởng.

Thực tế cho thấy nhiều hãng tàu đã phải chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng, làm quãng đường tăng gần 50% và thời gian giao hàng kéo dài thêm. Khi giá cước container tăng từ 80% đến 400% kèm phụ phí chiến tranh đắt đỏ, hiệu quả thương mại quốc tế bị bào mòn, khiến doanh nghiệp trì hoãn đơn hàng, qua đó tiềm ẩn nguy cơ làm sụt giảm mạnh số thu ngân sách từ hoạt động ngoại thương.

Xung đột địa chính trị còn đẩy giá dầu thế giới lên mức báo động, trực tiếp tác động đến nhóm hàng xăng dầu và dầu thô vốn chiếm khoảng 9% tổng thu ngân sách từ hoạt động XNK. Vào đầu tháng 3/2026, giá dầu WTI đã tăng vọt lên 80 USD/thùng và có nguy cơ chạm mốc 110 USD. Giá nhiên liệu tăng cao không chỉ gây áp lực lạm phát mà còn làm suy giảm biên lợi nhuận của doanh nghiệp nội địa.

Đại diện Ban Nghiệp vụ thuế hải quan, Cục Hải quan cho biết, trong kịch bản thực hiện điều chỉnh thuế suất thuế NK xăng về 0% theo chỉ đạo của Chính phủ để ổn định thị trường, ngành Hải quan sẽ đối mặt với thách thức lớn trong việc bù đắp hụt thu từ mặt hàng này. Tương tự, dự báo về việc các quốc gia XK than lớn hạn chế nguồn cung từ tháng 4/2026 cũng là một chỉ dấu cho thấy sự sụt giảm nguồn thu từ khoáng sản NK.

Linh hoạt triển khai các giải pháp

Thực hiện Nghị quyết số 01/NQ-CP, Bộ Tài chính đã giao chỉ tiêu phấn đấu thu NSNN năm 2026 cho ngành Hải quan là 516.500 tỷ đồng, tăng 10% so với năm 2025. Để triển khai nhiệm vụ này, Cục Hải quan đã ban hành Chỉ thị số 3366/CT-CHQ với các nhóm giải pháp trọng tâm mang tính đột phá.

Trong đó, cải cách thể chế và tạo thuận lợi thương mại được xác định là giải pháp gốc rễ. Việc xây dựng hệ thống pháp luật hải quan thống nhất, công khai, minh bạch gắn với nâng cao hiệu lực thi hành sẽ hỗ trợ người khai hải quan thực hiện các thủ tục thuế nhanh chóng và thuận tiện. Ngành Hải quan chú trọng đẩy mạnh công tác tuyên truyền, đồng hành cùng doanh nghiệp để tháo gỡ vướng mắc kịp thời, từ đó nuôi dưỡng nguồn thu bền vững trong dài hạn.

Đồng thời, chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo (AI) là chìa khóa để quản lý hiện đại. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, đầu tư trang thiết bị kiểm tra giám sát hiện đại giúp đảm bảo thu đúng, thu đủ và ngăn chặn gian lận ngay từ khâu tiếp nhận hồ sơ. Đồng thời, năng lực dự báo chính sách và phân tích đánh giá tác động đối với số thu cần được nâng cao để ứng phó kịp thời với những biến động thương mại toàn cầu. Cơ quan Hải quan sẽ chủ động xây dựng kịch bản điều hành thu theo từng địa bàn và từng nhóm hàng trọng điểm, đảm bảo bám sát chỉ tiêu được giao.

Đáng chú ý, theo đại diện Ban Nghiệp vụ thuế hải quan, việc nâng cao hiệu quả phối hợp và siết chặt kỷ cương hành chính là yếu tố then chốt để chống thất thu. Trong đó, công tác trao đổi thông tin với các bộ, ngành và lực lượng chức năng sẽ giúp kiểm soát chặt chẽ các hành vi gian lận thương mại, chuyển giá và trốn thuế.

Các biện pháp quản lý thuế cần được thực hiện quyết liệt, từ việc thanh tra kiểm tra sau thông quan đến việc rà soát nợ thuế, phấn đấu không để nợ đọng cuối năm 2026 cao hơn năm trước. Bên cạnh đó, việc hợp tác với ngân hàng để nộp thuế điện tử 24/7 sẽ tạo điều kiện tối đa cho doanh nghiệp, đảm bảo dòng tiền vào ngân sách được thông suốt.