Luật Thương mại điện tử (TMĐT) được Quốc hội thông qua, đã tạo lập khung pháp lý mới cho lĩnh vực đang tăng trưởng nhanh của kinh tế số Việt Nam. Trong đó, quy định về TMĐT có yếu tố nước ngoài là điểm nhấn quan trọng, vừa siết chặt quản lý, thu hẹp “vùng xám”, vừa mở thêm dư địa để doanh nghiệp và người tiêu dùng Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường toàn cầu.
 |
| Đối với TMĐT xuyên biên giới, xuất khẩu trực tuyến năm 2025 dự kiến tăng khoảng 18%. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trực tuyến ước tăng gần 10%, từ 4,1 tỷ USD lên 4,45 tỷ USD. |
Thu hẹp “vùng xám” trong quản lý nền tảng xuyên biên giới
Một trong những nội dung được đánh giá là đột phá của Luật TMĐT là dành riêng một chương quy định về TMĐT có yếu tố nước ngoài. TMĐT xuyên biên giới được xác định là trọng tâm chính sách, thể hiện sự chuyển dịch trong tư duy quản lý, từ cách tiếp cận bị động sang chủ động “đi trước một bước”, nhằm vừa kiểm soát rủi ro, vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt tham gia thị trường toàn cầu.
Theo TS, Luật sư Lê Bá Thường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Pháp luật và Văn hóa doanh nghiệp, điểm mới quan trọng của Luật TMĐT là cách xác định hoạt động của nền tảng TMĐT nước ngoài tại Việt Nam. “Thay vì chỉ dựa vào nơi đặt máy chủ, Luật TMĐT xác định nền tảng TMĐT nước ngoài có hoạt động tại Việt Nam căn cứ vào mức độ tham gia thực chất vào thị trường và mức độ hướng tới người tiêu dùng Việt Nam”, ông Thường cho hay.
Các dấu hiệu nhận diện này đã được luật hóa, như giao diện tiếng Việt, sử dụng tên miền “.vn” hoặc đạt ngưỡng giao dịch nhất định với người mua trong nước. “Cách tiếp cận này phản ánh đúng bản chất của TMĐT trong kỷ nguyên số”, bà Nguyễn Thúy Anh, Phó Trưởng phòng Chuyển đổi số, Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công Thương) nhấn mạnh.
Trên cơ sở đó, Luật TMĐT yêu cầu các nền tảng TMĐT xuyên biên giới phải có hiện diện hợp pháp tại Việt Nam thông qua việc thành lập pháp nhân, chỉ định đại diện theo ủy quyền hoặc thực hiện ký quỹ tại ngân hàng trong nước. Đồng thời, các nền tảng này phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm bồi thường khi phát sinh tranh chấp.
Luật TMĐT cũng làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể tham gia TMĐT xuyên biên giới. Người bán nước ngoài phải chịu trách nhiệm tương đương người bán trong nước. Đại diện của nền tảng TMĐT xuyên biên giới có trách nhiệm tiếp nhận, xử lý khiếu nại và giải quyết tranh chấp của người mua Việt Nam liên quan đến người bán nước ngoài.
Một nội dung đáng chú ý khác là các quy định chặt chẽ hơn về xác thực người bán và kiểm soát hàng hóa xuyên biên giới. Theo đó, người bán nước ngoài phải thực hiện xác thực danh tính điện tử bằng giấy tờ hợp pháp. Các nền tảng TMĐT có trách nhiệm kiểm soát nội dung hàng hóa, ngăn chặn hàng giả, hàng lậu, hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời bảo đảm thực hiện đúng các cam kết về giao nhận, đổi trả hàng hóa. Các quy định này được kỳ vọng sẽ góp phần giảm rủi ro cho người tiêu dùng Việt Nam.
Nghĩa vụ thuế cũng được xác định là một trong những trụ cột quan trọng trong quản lý TMĐT xuyên biên giới. Theo TS Võ Thy Trang (Khoa Kinh tế, Học viện Tài chính), Luật TMĐT đã tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn trong chống gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi chính đáng của các chủ thể tham gia thị trường.
“Việc yêu cầu nền tảng có hiện diện hợp pháp tại Việt Nam và thực hiện nghĩa vụ tài chính là cơ sở quan trọng để hạn chế thất thu thuế, tạo môi trường cạnh tranh công bằng giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp nước ngoài”, TS Trang nhấn mạnh.
Thị trường tăng tốc, dư địa còn lớn
Tại Diễn đàn TMĐT xuyên biên giới 2025, bà Nguyễn Thúy Anh cho biết, năm 2025, quy mô thị trường TMĐT Việt Nam ước đạt khoảng 31 tỷ USD, chiếm gần 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng. “Những con số này cho thấy, TMĐT không còn là lĩnh vực bổ trợ, mà đã trở thành một động lực tăng trưởng thực sự của nền kinh tế”, bà nhấn mạnh.
Đối với TMĐT xuyên biên giới, xuất khẩu trực tuyến năm 2025 dự kiến tăng khoảng 18%. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trực tuyến ước tăng gần 10%, từ 4,1 tỷ USD lên 4,45 tỷ USD. Tuy nhiên, so với quy mô TMĐT toàn cầu gần 800 tỷ USD, tăng trưởng 25-30% mỗi năm, tỷ trọng xuất nhập khẩu trực tuyến của Việt Nam mới chiếm khoảng 12-13%.
Ông Bùi Trung Kiên, Phó Chủ tịch Hiệp hội TMĐT Việt Nam (VECOM) cho biết, trong Chiến lược phát triển TMĐT giai đoạn 2026 - 2030, TMĐT không chỉ tập trung vào thị trường nội địa mà được xác định là giai đoạn then chốt để Việt Nam từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm xuất khẩu TMĐT của khu vực châu Á.
Theo lãnh đạo VECOM, để xuất khẩu trực tuyến thực sự trở thành điểm sáng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách và hoàn thiện hành lang pháp lý; các hiệp hội làm cầu nối hỗ trợ thông tin, đào tạo và kết nối; doanh nghiệp là chủ thể trung tâm, trực tiếp đổi mới mô hình kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Nhấn mạnh dư địa tăng trưởng của Việt Nam trong TMĐT xuyên biên giới còn rất lớn, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, các ngành có lợi thế hiện nay gồm thời trang, phụ kiện, mỹ phẩm, đồ tiêu dùng cá nhân hóa; bên cạnh đó là máy móc, phụ tùng, nguyên phụ liệu... Tuy nhiên, mức độ tăng trưởng phụ thuộc nhiều vào sự tham gia của doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng.
Một xu hướng đáng chú ý là sự chuyển dịch từ gia công sang bán trực tiếp cho người tiêu dùng, giúp doanh nghiệp tăng biên lợi nhuận và tiếp cận trực tiếp dữ liệu thị trường. Tuy nhiên, mô hình này đòi hỏi hệ thống logistics linh hoạt, đặc biệt là logistics ngược cho đổi trả, thu hồi, tái chế, với chi phí có thể chiếm 5-15% tổng chi phí logistics.
Trong bối cảnh đó, Luật TMĐT được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng pháp lý rõ ràng hơn cho hoạt động TMĐT xuyên biên giới, góp phần bảo vệ người tiêu dùng, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng và người bán, đồng thời mở thêm không gian cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường số toàn cầu.
