Luật Thương mại điện tử: Khai phá tiềm năng và thúc đẩy xuất khẩu trực tuyến B2C

Nếu có chính sách hỗ trợ phù hợp, quy mô xuất khẩu B2C xuyên biên giới của Việt Nam có thể đạt từ 5,5 đến trên 10 tỷ USD trong vài năm tới.

“Mỏ vàng” tỷ USD chờ được khai mở

Xuất khẩu trực tuyến B2C xuyên biên giới được hiểu là hình thức doanh nghiệp, cá nhân bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng nước ngoài thông qua các nền tảng TMĐT như: Amazon, eBay, Alibaba hoặc website bán hàng độc lập. Khác với xuất khẩu truyền thống vốn phụ thuộc nhiều vào nhà nhập khẩu, đại lý trung gian và các hợp đồng lớn, mô hình B2C cho phép tiếp cận trực tiếp người mua cuối cùng với đơn hàng nhỏ, tần suất cao và linh hoạt hơn.

Theo số liệu được công bố tại nhiều diễn đàn chuyên ngành gần đây, giá trị xuất khẩu trực tuyến B2C xuyên biên giới của Việt Nam đã đạt khoảng 86.000 tỷ đồng, tương đương hơn 3,4 tỷ USD. Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho rằng, đây là một cấu phần quan trọng của kinh tế số, đang tăng trưởng tích cực trong bối cảnh thương mại toàn cầu chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến.

Báo cáo của Công ty Tư vấn chính sách công nghệ toàn cầu Access Partnership và các đối tác quốc tế cũng nhận định, nếu có chính sách hỗ trợ phù hợp, quy mô xuất khẩu B2C xuyên biên giới của Việt Nam có thể đạt từ 5,5 đến trên 10 tỷ USD trong vài năm tới.

Khảo sát của Access Partnership cho thấy, 93% doanh nghiệp nhỏ và vừa khó có khả năng xuất khẩu nếu không thông qua các nền tảng TMĐT và khoảng 65% doanh nghiệp tham gia xuất khẩu B2C xuyên biên giới cho biết, doanh thu từ thị trường nước ngoài chiếm hơn một nửa tổng doanh thu.

Điểm đáng chú ý của mô hình này là khả năng hạ thấp ngưỡng tham gia xuất khẩu. Xuất khẩu B2C xuyên biên giới đặc biệt phù hợp với nhiều nhóm hàng có thế mạnh của Việt Nam như thủ công mỹ nghệ, thời trang, đồ gia dụng, mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc cá nhân, nông sản chế biến.

Đây là những mặt hàng có giá trị đơn vị không quá cao, dễ vận chuyển, phù hợp với hành vi mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng quốc tế. Doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh cá thể hay startup không cần nguồn vốn lớn, không phải xây dựng mạng lưới phân phối phức tạp ở nước ngoài vẫn có thể đưa sản phẩm ra thị trường toàn cầu.

Dù tiềm năng lớn, nhưng xuất khẩu trực tuyến B2C xuyên biên giới tại Việt Nam đối diện với nhiều rào cản. Theo TS Nguyễn Thị Hà (Khoa Tài chính - Kế toán, Trường Đại học Công nghệ Đông Á), một trong những rào cản đầu tiên là vấn đề đăng ký kinh doanh và tư cách pháp lý. Nhiều hộ kinh doanh, cá nhân bán hàng online xuyên biên giới chưa có mô hình đăng ký phù hợp, dẫn tới khó khăn khi mở tài khoản bán hàng trên các nền tảng quốc tế, kê khai thuế và thực hiện nghĩa vụ tài chính.

Trong khi, thủ tục xuất khẩu vẫn mang nặng logic của xuất khẩu truyền thống, chưa thực sự phù hợp với đặc thù của xuất khẩu B2C, khiến chi phí tăng cao và làm giảm sức cạnh tranh.

“Chi phí logistics quốc tế, đặc biệt là vận chuyển và hoàn trả hàng, tiếp tục là gánh nặng với doanh nghiệp nhỏ”, nhấn mạnh điều này, TS Hà cho biết, ngoài ra, các tiêu chuẩn và quy định của thị trường nước ngoài cũng tạo ra không ít thách thức. Mỗi quốc gia có hệ thống quy chuẩn riêng về an toàn sản phẩm, ghi nhãn, bảo vệ người tiêu dùng. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa có đủ thông tin và năng lực để đáp ứng đầy đủ các yêu cầu này, dẫn tới rủi ro bị trả hàng, khóa gian hàng hoặc xử phạt.

Một rào cản khác là bảo vệ thương hiệu và quyền sở hữu trí tuệ. “Không ít doanh nghiệp Việt Nam bị chiếm dụng nhãn hiệu tại thị trường nước ngoài do chưa kịp đăng ký bảo hộ, gây thiệt hại lâu dài cho hoạt động kinh doanh. Trong khi đó, nhận thức và nguồn lực dành cho vấn đề này của doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh còn hạn chế”, bà Hà chia sẻ.

Sản phẩm hạt điều của Công ty cổ phần chế biến hàng xuất khẩu Long An tiếp cận thị trường quốc tế thông qua Amazon.

Tạo không gian chính sách, hỗ trợ xuất khẩu số trong tương lai

Theo Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công Thương), xuất khẩu qua TMĐT xuyên biên giới là xu hướng tất yếu, phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế số quốc gia nhưng cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách theo hướng tạo thuận lợi, đồng thời bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước.

Thực vậy, xuất khẩu trực tuyến B2C xuyên biên giới đã trở thành một kênh xuất khẩu thực sự với quy mô hàng tỷ USD, không còn là mô hình thử nghiệm. Tuy nhiên, khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế vẫn còn lớn. Để thu hẹp khoảng cách này, doanh nghiệp cần được hỗ trợ tốt hơn về thông tin, kỹ năng và pháp lý, trong khi khung chính sách cần bao quát đầy đủ đặc thù của xuất khẩu B2C xuyên biên giới, thay vì chỉ dựa trên logic quản lý TMĐT.

Câu hỏi đặt ra liệu khung pháp lý mới có “mở đường”, khai mở “mỏ vàng” B2C xuyên biên giới? Đánh giá của giới chuyên gia cho thấy, các quy định mới được ban hành tại Luật TMĐT kỳ vọng sẽ tác động tích cực đối với TMĐT có yếu tố nước ngoài và xuất khẩu trực tuyến B2C xuyên biên giới. Đơn cử như: Khẳng định địa vị pháp lý của mô hình xuất khẩu B2C xuyên biên giới; tăng mức độ an toàn và dự đoán được rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp; phù hợp hơn với đặc thù của doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh, startup; tạo nền tảng cho cải cách thủ tục và chính sách hỗ trợ xuất khẩu số.

Tuy nhiên, mức độ “mở đường” đến đâu còn phụ thuộc lớn vào cách thiết kế và triển khai các nghị định, thông tư hướng dẫn trong thời gian tới. Luật sư Bùi Văn Đức (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh), Luật TMĐT không chỉ điều chỉnh hành vi, mà còn đóng vai trò khung pháp lý nền tảng để Chính phủ ban hành các chính sách cụ thể cho từng mô hình TMĐT mới.

Ví dụ: xây dựng cơ chế thử nghiệm (sandbox) cho TMĐT xuyên biên giới, ban hành quy định riêng cho hàng hóa B2C xuất khẩu giá trị nhỏ, triển khai chương trình hỗ trợ doanh nghiệp Việt tham gia nền tảng toàn cầu… Nói cách khác, Luật TMĐT không thay thế ngay các rào cản thực tiễn, nhưng đã đặt nền móng pháp lý cần thiết để tháo gỡ các rào cản đó trong các văn bản dưới luật.

Theo Luật sư Đức, Luật TMĐT sẽ làm rõ trách nhiệm pháp lý của các chủ thể tham gia TMĐT, bao gồm: người bán, nền tảng trung gian, chủ thể cung cấp dịch vụ hỗ trợ (thanh toán, logistics, quảng cáo). “Với xuất khẩu B2C xuyên biên giới, đây là yếu tố then chốt vì người bán Việt Nam phụ thuộc lớn vào các nền tảng nước ngoài như Amazon, eBay. Trước đây, khi xảy ra tranh chấp, khóa gian hàng, khiếu nại người tiêu dùng, doanh nghiệp Việt thường ở thế yếu. Việc luật hóa nghĩa vụ minh bạch thông tin, cơ chế xử lý vi phạm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên sẽ giúp doanh nghiệp dự liệu rủi ro pháp lý tốt hơn và là cơ sở để Việt Nam đàm phán, phối hợp quản lý với nền tảng xuyên biên giới trong tương lai”, Luật sư Đức cho biết.

Xuất khẩu trực tuyến B2C xuyên biên giới được ví như “mỏ vàng” nhưng để khai thác hiệu quả, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực đơn lẻ của doanh nghiệp. Đây là bài toán tổng thể, đòi hỏi sự đồng hành của cơ quan quản lý, các nền tảng TMĐT và hệ sinh thái hỗ trợ, trên nền tảng pháp lý rõ ràng và phù hợp với thực tiễn phát triển.