Chống gian lận thương mại điện tử: Cần phối hợp liên ngành và đề cao công nghệ

Để chặn hàng giả, gian lận thương mại cần sự phối hợp của nhiều lực lượng chức năng.

Khi vi phạm vượt khỏi ranh giới địa lý

Gian lận TMĐT đang có xu hướng gia tăng mạnh, không chỉ về số lượng mà còn ở mức độ phức tạp, khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn.

Theo thống kê của Bộ Công Thương, năm 2025, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra hơn 27.500 vụ việc, xử lý trên 23.400 vụ vi phạm và thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng.

Đáng chú ý, vi phạm trên môi trường số tiếp tục gia tăng, cho thấy hành vi gian lận đang dịch chuyển rõ rệt từ không gian truyền thống sang nền tảng trực tuyến.

Trong giai đoạn 2020 - 2025, mỗi năm cả nước phát hiện từ 120.000 đến hơn 190.000 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Trong đó, gian lận thương mại chiếm tỷ trọng lớn, dao động từ 79% đến 88%. Những con số này phản ánh mức độ phổ biến và tính tổ chức ngày càng cao của các hành vi vi phạm.

Thông tin từ Ban Chỉ đạo Quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển trái phép hàng hóa tiếp tục diễn biến phức tạp với số vụ vi phạm tăng mạnh.

Thống kê, trong dịp cao điểm chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (từ ngày 16/12/2025 đến 15/1/2026), các lực lượng chức năng (gồm: Công an, Quản lý thị trường, Hải quan, Thuế, Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển…) bắt giữ, xử lý 18.447 vụ việc vi phạm.

Trong đó: 1.787 vụ buôn bán, vận chuyển hàng cấm, hàng lậu (tăng 110,98% so với tháng 12/2025); 15.328 vụ gian lận thương mại, gian lận về thuế (tăng 21,11% so với tháng 12/2025); 1.332 vụ hàng giả, vi phạm sở hữu trí tuệ (tăng 123,87% so với tháng 12/2025); thu nộp ngân sách nhà nước hơn 2.631 tỷ đồng (tăng 18,64% so với tháng 12/2025); khởi tố hình sự 529 vụ (tăng 9,3% so với tháng 12/2025), 848 đối tượng (tăng 53,07% so với tháng 12/2025).

Theo ông Vũ Dũng, chuyên gia của Hội Chống hàng giả và bảo vệ thương hiệu TP. Hà Nội, các thủ đoạn gian lận đang liên tục được nâng cấp. Từ việc lập gian hàng ảo, thao túng đánh giá đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tạo “thực thể số” giả, các đối tượng ngày càng tinh vi trong việc đánh lừa người tiêu dùng. Những gian hàng này có thể xây dựng hình ảnh uy tín thông qua lượt mua và phản hồi ảo, khiến người mua khó phân biệt thật - giả.

Thực tế cho thấy, sự phát triển nhanh của các nền tảng số đã mở rộng cơ hội kinh doanh, nhưng đồng thời cũng tạo “kẽ hở” cho các hành vi vi phạm. Hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc được rao bán tràn lan trên các sàn giao dịch và mạng xã hội.

Đáng chú ý, các đối tượng còn lợi dụng hệ thống bưu chính và dịch vụ chuyển phát để vận chuyển hàng hóa vi phạm. Có trường hợp sử dụng kho của doanh nghiệp chuyển phát để tập kết hàng lậu hoặc giả mạo phương tiện vận chuyển nhằm che giấu nguồn gốc.

Một hình thức nổi lên gần đây là livestream bán hàng. Người bán trực tiếp quảng bá, tương tác và chốt đơn ngay trên sóng trực tuyến. Hình thức này có tốc độ giao dịch nhanh, khó lưu vết, khiến việc kiểm soát trở nên phức tạp hơn.

Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) đã từng phối hợp với lực lượng Quản lý thị trường và các lực lượng liên quan phát hiện nhiều kho hàng quy mô lớn tại Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Giang, Lào Cai… chứa hàng trăm nghìn sản phẩm không rõ nguồn gốc, có dấu hiệu giả mạo các thương hiệu nổi tiếng.

Không chỉ phân phối, một số đối tượng còn tổ chức sản xuất hàng giả và bán trực tiếp qua mạng xã hội. Gian lận TMĐT vì vậy không còn là những hành vi đơn lẻ mà đã hình thành chuỗi hoạt động có tổ chức, ứng dụng công nghệ cao để che giấu danh tính và tạo lập thông tin sai lệch.

Một thủ đoạn mới đáng chú ý là sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo “thực thể số” giả, thiết lập gian hàng ảo nhằm chiếm đoạt tiền đặt cọc hoặc giao hàng không đúng cam kết. Cùng với đó, việc tạo lượt mua và đánh giá ảo được sử dụng để xây dựng “niềm tin giả”, khiến người tiêu dùng dễ bị dẫn dắt. Những hành vi này không chỉ xâm phạm quyền được cung cấp thông tin chính xác mà còn làm méo mó môi trường cạnh tranh.

Cần phối hợp liên ngành và ứng dụng công nghệ

Nhìn nhận về vấn đề trên, ThS, Luật sư Bùi Văn Đức, Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH Chân Thiện Mỹ (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, do không bị giới hạn bởi không gian địa lý, nên việc xử lý các gian lận TMĐT gặp nhiều thách thức, do việc xác định chủ thể rất khó. Chẳng hạn: Một đối tượng có thể thực hiện hành vi tại một địa điểm nhưng lại gây thiệt hại ở nhiều khu vực khác nhau.

Đây là vấn đề nhức nhối, khi cơ chế quản lý chủ yếu vẫn dựa vào “hậu kiểm” và các giao dịch trên môi trường số diễn ra nhanh, khó kiểm soát theo thời gian thực. Khi vụ việc được phát hiện, đối tượng có thể đã xóa dấu vết, tẩu tán hàng hóa hoặc chuyển dòng tiền qua các tài khoản không chính chủ.

Theo luật sư Đức, chứng cứ số trong quá trình tố tụng cũng là một thách thức lớn. Dữ liệu giao dịch, nội dung trao đổi hay hình ảnh sản phẩm có thể bị can thiệp hoặc tiêu hủy trước khi được thu thập. Trong khi đó, người tiêu dùng phải tự chứng minh thiệt hại nhưng lại hạn chế về công nghệ và tài chính.

Trước thực trạng này, yêu cầu đặt ra là tăng cường phối hợp giữa các lực lượng chức năng như an ninh mạng, cảnh sát kinh tế, quản lý thị trường, Hải quan và cơ quan Thuế. Việc phối hợp cần được thực hiện đồng bộ từ khâu thu thập thông tin, kiểm tra đến xử lý vi phạm. Lực lượng Công an địa phương đóng vai trò hỗ trợ trong việc ngăn chặn hành vi chống đối và tẩu tán tang vật.

Song song với đó, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh, đồng thời vận động các cơ sở kinh doanh ký cam kết không buôn bán hàng giả, hàng lậu, không kinh doanh hàng không rõ nguồn gốc. Việc công khai đường dây nóng để tiếp nhận phản ánh từ người dân cũng là một kênh quan trọng để phát hiện vi phạm.

Đáng chú ý, Luật TMĐT năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã mở rộng phạm vi điều chỉnh và quy định rõ quyền, nghĩa vụ của các chủ thể tham gia. Trong đó, cơ chế “tiền kiểm” được đề cập, yêu cầu thẩm định thông tin trước khi công bố, đặc biệt đối với các mặt hàng có nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Luật cũng quy định người bán phải được định danh và xác thực thông qua mã số thuế và danh tính điện tử, tạo cơ sở cho việc truy vết khi xảy ra vi phạm. Đồng thời, các nền tảng, đặc biệt là nền tảng xuyên biên giới, phải thành lập pháp nhân hoặc ký quỹ tại Việt Nam nếu có hoạt động giao dịch với người tiêu dùng trong nước.

Theo TS Nguyễn Thị Hà (Khoa Tài chính - Kế toán, Trường Đại học Công nghệ Đông Á), việc kết hợp giữa pháp luật và công nghệ được kỳ vọng sẽ nâng cao hiệu quả kiểm soát thị trường. Trí tuệ nhân tạo có thể phân tích dữ liệu lớn, nhận diện hành vi bất thường và cảnh báo sớm các giao dịch rủi ro.

Bà Hà cho biết, công nghệ chuỗi khối có khả năng lưu trữ dữ liệu giao dịch với tính minh bạch và khó bị thay đổi, hỗ trợ công tác kiểm tra, giám sát. Việc ứng dụng công nghệ vì thế cũng được xem là một trong những giải pháp quan trọng trong phòng, chống gian lận TMĐT.

Trong bối cảnh kinh tế số tiếp tục phát triển, bên cạnh những yêu cầu xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với đặc thù của không gian mạng, thì việc tăng cường phối hợp giữa các lực lượng chức năng và ứng dụng công nghệ không chỉ nhằm kiểm soát vi phạm mà còn hướng tới mục tiêu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch.