 |
| Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại Bùi Quang Hưng phát biểu tại Hội thảo. |
Địa chính trị và sự phân mảnh của thương mại toàn cầu
Địa chính trị ngày nay không còn giới hạn trong các xung đột quân sự hay tranh chấp lãnh thổ, mà đã trở thành cuộc cạnh tranh quyền lực dài hạn giữa các quốc gia và khối kinh tế trên nhiều không gian mới như công nghệ, dữ liệu, năng lượng, tiêu chuẩn và khí hậu.
Hội thảo “Định hướng và giải pháp xây dựng chuỗi cung ứng an toàn, bền vững cho doanh nghiệp trong bối cảnh địa chính trị mới”, do Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) tổ chức ngày 23/12/2025 tại Hà Nội, PGS.TS Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho rằng: không gian địa lý đang được “tái định nghĩa” như một dạng quyền lực kinh tế gắn với khả năng kiểm soát tuyến giao thông, chuỗi cung ứng và tài nguyên chiến lược.
Các điểm nóng địa chính trị như xung đột Nga - Ukraine, căng thẳng tại Trung Đông, Biển Đỏ, Biển Đông đã và đang làm gián đoạn dòng chảy thương mại toàn cầu, đẩy chi phí logistics tăng cao, buộc doanh nghiệp quốc tế phải điều chỉnh chiến lược sản xuất - cung ứng. Đặc biệt, cạnh tranh Hoa Kỳ - Trung Quốc đã vượt ra ngoài khuôn khổ thương mại, trở thành cuộc đua về công nghệ lõi, kiểm soát xuất khẩu, đầu tư và dữ liệu, kéo theo xu hướng “quốc gia hóa” từng phần chuỗi cung ứng và sự phân mảnh theo các khối lợi ích.
Ở chiều chính sách, chủ nghĩa bảo hộ gia tăng rõ nét. Hoa Kỳ sử dụng thuế quan như công cụ gây sức ép thương mại, trong khi Liên minh châu Âu triển khai các cơ chế như: CBAM, ESG và CSRD, khiến thương mại tự do dần chuyển sang thương mại có điều kiện. Theo PGS.TS Bùi Quang Tuấn, EU đang nổi lên như một “cực quyền lực tiêu chuẩn”, buộc các quốc gia và doanh nghiệp ngoài EU, trong đó có Việt Nam, phải điều chỉnh toàn bộ chuỗi cung ứng nếu muốn tiếp cận thị trường này. Trong bối cảnh đó, toàn cầu hóa không chấm dứt nhưng “trùng xuống”, nhường chỗ cho khu vực hóa, “China+1”, “friend-shoring” và “near-shoring”.
Doanh nghiệp Việt Nam trước yêu cầu tái cấu trúc chuỗi cung ứng
Ở góc độ thực tiễn, đại diện Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết: Việt Nam đã đạt được những bước tiến dài trong gần ba thập kỷ qua. Kim ngạch xuất nhập khẩu tăng từ 13,4 tỷ USD năm 1995 lên 786,9 tỷ USD năm 2024, tương đương tăng gần 59 lần. Dự báo năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam sẽ vượt mốc 920 tỷ USD, đưa nước ta vào nhóm các nền kinh tế thương mại lớn của thế giới. Đáng chú ý, năm 2025 đánh dấu năm xuất siêu thứ 10 liên tiếp, phản ánh sự cải thiện về cán cân thương mại và năng lực hội nhập.
Tuy nhiên, phía sau những con số ấn tượng là không ít hạn chế mang tính cấu trúc. Cơ cấu xuất khẩu vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, trong khi doanh nghiệp trong nước chưa đóng vai trò tương xứng. Giá trị gia tăng của hàng xuất khẩu còn thấp, chuỗi giá trị nội địa chưa bền vững, mức độ đa dạng hóa thị trường và nguồn cung còn chậm. Đặc biệt, nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng, với hàng trăm vụ việc đã được khởi xướng đối với hàng hóa xuất khẩu Việt Nam trong những năm gần đây.
Theo Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại Bùi Quang Hưng, bối cảnh địa chính trị mới đang tạo ra sức ép lớn đối với cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, nhất là khi kim ngạch xuất nhập khẩu gấp nhiều lần GDP. Doanh nghiệp phải đối diện đồng thời với rủi ro phụ thuộc thị trường, gian lận xuất xứ, điều tra phòng vệ thương mại và áp lực tuân thủ các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về môi trường, phát thải và trách nhiệm xã hội.
Dù vậy, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu cũng mở ra những cơ hội mới. Nhiều tập đoàn và nhà nhập khẩu quốc tế đang tìm kiếm đối tác sản xuất an toàn, ổn định và có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn cao. Đây là thời điểm để doanh nghiệp Việt Nam không chỉ mở rộng thị trường, mà còn từng bước tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, xúc tiến thương mại cần được nhìn nhận như một công cụ chiến lược, không chỉ kết nối cung - cầu, mà còn cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ tiêu chuẩn mới và tăng cường liên kết với chuỗi cung ứng quốc tế.
Về lâu dài, theo các chuyên gia, nâng cao nội lực doanh nghiệp, đầu tư công nghệ, phát triển nguồn nhân lực và hoàn thiện thể chế chính là chìa khóa để xuất nhập khẩu Việt Nam thích ứng hiệu quả và phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động.
