Sửa đồng bộ 4 luật về thương mại: Sẽ giúp thị trường vận hành thông suốt

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 đạo luật liên quan đến thương mại và NTD được đặt ra đúng thời điểm, xuất phát từ thực tiễn thị trường.

Thưa ông, vì sao việc sửa đổi đồng bộ dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 luật (gồm: Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023) lại được đặt ra vào thời điểm này?

Tôi cho rằng, việc sửa đồng bộ 4 đạo luật là cách làm hợp lý, bởi các đạo luật này có mối liên hệ rất chặt chẽ với nhau. Một hoạt động kinh doanh trên thực tế có thể chịu sự điều chỉnh của Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023. Nếu chỉ sửa một luật mà không rà soát các luật liên quan, nguy cơ dẫn đến phát sinh mâu thuẫn mới là rất lớn. Ông Bùi Văn Đức

Theo tôi, đây là yêu cầu tất yếu từ thực tiễn thi hành pháp luật. Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (NTD) năm 2023 đều là những đạo luật có phạm vi điều chỉnh rộng, tác động trực tiếp đến hoạt động của thị trường.

Sau nhiều năm áp dụng, các báo cáo tổng kết đã chỉ ra không ít quy định không còn phù hợp, thậm chí chồng chéo với các luật mới ban hành như Luật Đầu tư năm 2025. Khi nền kinh tế vận động nhanh, nếu pháp luật không kịp điều chỉnh thì chính pháp luật sẽ trở thành lực cản.

Có ý kiến cho rằng, lẽ ra nên sửa từng luật riêng lẻ, thay vì sửa đồng bộ 4 đạo luật, ông nghĩ sao về ý kiến này?

Tôi cho rằng, việc sửa đồng bộ các đạo luật là cách làm hợp lý, bởi các đạo luật này có mối liên hệ rất chặt chẽ với nhau. Một hoạt động kinh doanh trên thực tế có thể chịu sự điều chỉnh của Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023.

Nếu chỉ sửa một luật mà không rà soát các luật liên quan, nguy cơ dẫn đến phát sinh mâu thuẫn mới là rất lớn. Thực tiễn cho thấy, khi Luật Đầu tư năm 2025 được sửa đổi nhưng các luật chuyên ngành chưa kịp điều chỉnh, các doanh nghiệp đã gặp không ít khó khăn, lúng túng trong việc xác định quy định nào được ưu tiên áp dụng.

Một nội dung được nhiều doanh nghiệp quan tâm là việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định thương mại, ông đánh giá thế nào về nội dung này?

Đây là điều chỉnh cần thiết và mang tính kỹ thuật lập pháp. Luật Đầu tư năm 2025 đã không còn xếp giám định thương mại vào danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Nếu Luật Thương mại năm 2005 vẫn giữ quy định về điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ này thì rõ ràng là không thống nhất.

Việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh không có nghĩa là buông lỏng quản lý mà là đưa hệ thống pháp luật về đúng trật tự, bảo đảm quyền tự do kinh doanh đã được Hiến pháp ghi nhận.

Vấn đề hàng giả trong Luật Thương mại năm 2005 cũng được nhắc đến nhiều, ông nhìn nhận ra sao về “khoảng trống” pháp lý này?

Đây là một khoảng trống pháp lý đã tồn tại khá lâu. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện nay chưa xây dựng được một khái niệm thống nhất, mang tính khái quát về “hàng giả”. Thay vào đó, thuật ngữ này được đề cập rải rác trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau, với cách tiếp cận và phạm vi điều chỉnh không hoàn toàn đồng nhất. Điều này vừa phản ánh tính phức tạp của vấn đề hàng giả trong thực tiễn, vừa bộc lộ những hạn chế nhất định trong hệ thống pháp luật hiện hành.

Trong lĩnh vực dân sự, Điều 608 Bộ luật Dân sự năm 2015 không trực tiếp định nghĩa hàng giả nhưng đặt ra trách nhiệm bồi thường của cá nhân, pháp nhân sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ không bảo đảm chất lượng gây thiệt hại cho NTD. Cách tiếp cận này nhấn mạnh đến hậu quả và trách nhiệm dân sự, hơn là bản chất pháp lý của hàng giả.

Tương tự, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) sử dụng thuật ngữ “hàng giả” trong nhiều điều khoản như Điều 192, 193, 194… song cũng không đưa ra một khái niệm cụ thể, mà chỉ xác định hành vi phạm tội gắn với việc sản xuất, buôn bán hàng giả.

Ở góc độ sở hữu trí tuệ, Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (đã được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019, 2022) lại tiếp cận theo hướng chuyên ngành, xác định hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ bao gồm hàng giả mạo nhãn hiệu, giả mạo chỉ dẫn địa lý và hàng sao chép lậu.

Trong khi đó, Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023 tập trung vào trách nhiệm bồi thường khi sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, tài sản của NTD, mà không trực tiếp gắn nhãn “hàng giả”.

Đáng chú ý, Nghị định số 98/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 17/2022/NĐ-CP) là văn bản quy định tương đối đầy đủ và chi tiết nhất về hàng giả. Nghị định này liệt kê hàng loạt dấu hiệu nhận diện hàng giả, từ việc hàng hóa không đúng công dụng, không đạt tiêu chuẩn chất lượng tối thiểu, cho đến thuốc giả, hóa chất, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật giả, cũng như các hành vi giả mạo nhãn, bao bì, nguồn gốc xuất xứ, tem nhãn.

Việc phân loại và nhận diện chính xác hàng giả có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi mỗi loại hàng giả gây ra mức độ ảnh hưởng khác nhau và tương ứng với đó là chế tài xử lý khác nhau. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các quy định pháp luật hiện hành còn chồng chéo, thiếu thống nhất. Trong khi đó, hàng giả ngày nay không chỉ xuất hiện trong thương mại truyền thống mà còn lan rộng trên các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội.

Nhiều trường hợp rất khó xác định một hành vi, một loại hàng hóa cụ thể có phải là hàng giả hay không, hoặc thuộc loại hàng giả nào để áp dụng đúng quy định pháp luật. Chính sự thiếu đồng bộ này đã và đang gây không ít khó khăn trong quá trình thực thi pháp luật, đòi hỏi cần có sự rà soát, hoàn thiện để bảo đảm tính rõ ràng, thống nhất và khả thi.

Khi thiếu khái niệm rõ ràng ở cấp luật, việc áp dụng pháp luật sẽ gặp khó khăn, nhất là trong xử lý các hành vi vi phạm phức tạp. Vì vậy, việc rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan là yêu cầu xuất phát trực tiếp từ thực tiễn.

Dự thảo luật lần này đặt trọng tâm vào phân cấp, phân quyền, ông kỳ vọng sao về nội dung này?

Phân cấp, phân quyền là xu hướng quản lý hiện đại. Nhiều thủ tục trong lĩnh vực thương mại, ngoại thương hoàn toàn có thể giao cho địa phương thực hiện hiệu quả hơn, thay vì tập trung hết ở Trung ương.

Tuy nhiên, phân cấp phải đi đôi với cơ chế kiểm tra, giám sát rõ ràng. Dự thảo luật lần này cho thấy nỗ lực làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của từng cấp, qua đó hạn chế tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm trong thực thi pháp luật.

Tôi kỳ vọng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 4 đạo luật (gồm: Luật Thương mại năm 2005, Luật Cạnh tranh năm 2018, Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 và Luật Bảo vệ quyền lợi NTD năm 2023) sẽ góp phần tháo gỡ những vướng mắc đã được chỉ ra trong các báo cáo tổng kết thi hành pháp luật của Bộ Công Thương. Quan trọng hơn, những thay đổi trong các văn bản quy phạm pháp luật phải dễ hiểu, dễ áp dụng và tạo được sự ổn định cho môi trường kinh doanh.

Trân trọng cảm ơn ông!