Kiểm tra an toàn thực phẩm chất hỗ trợ chế biến: Từ vướng mắc danh mục đến cơ chế tháo gỡ

Điểm nghẽn pháp lý và thực trạng tại cửa khẩu

Vấn đề bắt nguồn từ thực tế tại Chi cục Hải quan khu vực II (Cục Hải quan) khi một số đơn vị kiểm tra chuyên ngành từ chối tiếp nhận hồ sơ đăng ký kiểm tra an toàn thực phẩm đối với các chất hỗ trợ chế biến nhập khẩu lý do được đưa ra là các mặt hàng này không nằm trong danh mục xác định mã số hàng hóa HS ban hành kèm theo Thông tư số 15/2024/TT-BYT của Bộ Y tế.

Thực tế đã dẫn đến tình trạng doanh nghiệp bị kẹt giữa quy định của Luật An toàn thực phẩm về việc phải kiểm tra nhà nước và việc thực thi danh mục cụ thể tại cửa khẩu của các tổ chức giám định.

Công chức Hải quan khu vực II kiểm tra hàng hóa nhập khẩu.

Từ vướng mắc đó, cơ quan Hải quan đã ghi nhận trường hợp doanh nghiệp nhập khẩu chất hỗ trợ chế biến thực phẩm nhưng các trung tâm kiểm định như Vinacontrol hay Trung tâm 3 từ chối thực hiện thủ tục vì cho rằng không thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư số 15/2024/TT-BYT sự không thống nhất này đặt ra câu hỏi lớn về việc áp dụng danh mục nào để kiểm tra liệu tất cả các chất hỗ trợ chế biến thực phẩm theo Thông tư số 17/2023/TT-BYT đều phải thực hiện kiểm tra an toàn thực phẩm khi nhập khẩu hay chỉ những chất có mã HS định danh cụ thể tại Thông tư số 15/2024/TT-BYT.

Tình trạng này không chỉ gây khó khăn cho việc thông quan hàng hóa mà còn làm gia tăng chi phí lưu kho bãi và ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp sản xuất thực phẩm. Sự lúng túng của các đơn vị hải quan khu vực và đơn vị kiểm tra chuyên ngành xuất phát từ việc xác định phạm vi áp dụng của pháp luật một mặt khoản 1 Điều 39 Luật An toàn thực phẩm quy định thực phẩm phụ gia thực phẩm chất hỗ trợ chế biến thực phẩm nhập khẩu phải được kiểm tra nhà nước.

Mặt khác, Thông tư số 15/2024/TT-BYT lại ban hành danh mục mã HS cụ thể khi một chất có tên trong danh mục chất hỗ trợ chế biến được phép sử dụng nhưng lại vắng mặt trong danh mục mã HS phải kiểm tra các đơn vị kiểm tra thường chọn giải pháp từ chối tiếp nhận hồ sơ để tránh sai sót pháp lý.

Hành lang pháp lý và chính sách miễn kiểm tra

Để giải quyết triệt để các vướng mắc này, Bộ Y tế đã ban hành Công văn số 6307/BYT-ATTP và Cục An toàn thực phẩm có văn bản hướng dẫn số 1012/ATTP-SP nhằm làm rõ ranh giới pháp lý và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động nhập khẩu dựa trên các quy định trọng yếu của Nghị định số 15/2018/NĐ-CP các văn bản hướng dẫn này đã đưa ra lời giải cụ thể cho các nhóm vấn đề trọng tâm.

Theo đó, đối với hàng hóa thuộc phạm vi quản lý của Bộ Y tế việc kiểm tra nhà nước phải tuân thủ nghiêm ngặt danh mục tại Thông tư số 15/2024/TT-BYT trường hợp sản phẩm có tên trong danh mục nhưng thực tế chỉ dùng làm nguyên liệu thực phẩm mà không nhằm mục đích làm phụ gia hay chất hỗ trợ chế biến thực phẩm thì sẽ không thuộc đối tượng kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm theo quy định tại điểm b khoản 4 Điều 3 của Thông tư số 15/2024/TT-BYT.

Hướng dẫn này rất quan trọng vì nó giúp phân tách rõ ràng đối tượng dựa trên mục đích sử dụng thực tế của doanh nghiệp thay vì chỉ căn cứ vào tên gọi hàng hóa đơn thuần trên tờ khai.

Đồng thời, với cơ chế miễn kiểm tra được quy định rõ tại khoản 7 Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP các sản phẩm và nguyên liệu nhập khẩu chỉ phục vụ mục đích sản xuất gia công hàng xuất khẩu hoặc phục vụ cho việc sản xuất nội bộ của tổ chức cá nhân không tiêu thụ tại thị trường trong nước sẽ được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu trừ trường hợp có cảnh báo cụ thể về an toàn thực phẩm.

Đây là điểm tháo gỡ then chốt giúp doanh nghiệp gia công giảm bớt gánh nặng thủ tục khi nguồn nguyên liệu không đưa ra thị trường nội địa trong trường hợp doanh nghiệp thay đổi mục đích sử dụng sang tiêu thụ nội địa quy trình và nghĩa vụ kiểm tra đã được Bộ Y tế hướng dẫn cụ thể tại văn bản số 8121/BYT-ATTP.

Ngoài ra, đối với các sản phẩm đặc thù đòi hỏi quản lý chặt chẽ như thực phẩm bảo vệ sức khỏe thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt doanh nghiệp phải thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm theo quy định tại Điều 6 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP khi sản phẩm đã được cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm thì mặt hàng đó mặc nhiên được miễn kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu theo quy định tại Điều 13 Nghị định số 15/2018/NĐ-CP.

Việc chuẩn hóa các bước từ xác định mã số hàng hóa đến áp dụng các điều khoản miễn trừ sẽ là chìa khóa giúp doanh nghiệp và cơ quan Hải quan thống nhất quy trình thực hiện đảm bảo tính minh bạch và thượng tôn pháp luật.

Song song với đó, Bộ Y tế cũng đưa ra cảnh báo về việc lợi dụng các kẽ hở pháp lý để nhập khẩu chất cấm tiêu biểu là trường hợp sản phẩm bột trái cây hỗn hợp chứa chất Tadalafil bị cấm sử dụng. Bộ Y tế đề nghị cơ quan Hải quan tăng cường giám sát đối với các nguyên liệu không thuộc loại dùng cho thực phẩm nhưng được khai báo dưới dạng thực phẩm để trà trộn vào thị trường.